Điện ảnh Jamaica khai phá ký ức nô lệ: 'Mở nắp bí mật kinh hoàng'

Trong loạt phim siêu nhiên Possession của Sky, một người phụ nữ mở chiếc hộp 300 năm tuổi và giải phóng một linh hồn bạo lực – đó là linh hồn của chủ nghĩa thực dân và áp bức đang gầm thét trở lại. Cảnh tượng then chốt này không chỉ là một chi tiết cốt truyện, mà còn phản ánh bước chuyển mình rộng lớn hơn trong ngành công nghiệp điện ảnh Jamaica, nơi các đạo diễn ngày càng sử dụng bối cảnh địa phương để kể những câu chuyện của người Jamaica – bao gồm cả những câu chuyện đối mặt với chế độ nô lệ, chấn thương và ký ức lịch sử.

Bộ phim xoay quanh một luật sư người Anh gốc Jamaica trở về quê hương để điều tra một vụ tranh chấp quyền thừa kế trị giá hàng triệu bảng, nhưng lại phát hiện ra một linh hồn đen tối, đầy thù hận gắn liền với quá khứ thực dân tàn bạo của đồn điền.

Đối với đạo diễn người Jamaica Storm Saulter, việc đảm bảo những chấn thương và di sản dai dẳng của chế độ nô lệ và thực dân được thể hiện một cách mạnh mẽ là điều tối quan trọng. Các quốc gia Caribe đang ngày càng lập luận rằng hàng thế kỷ nô lệ đã để lại cho khu vực này những bất lợi lâu dài, thúc đẩy các lời kêu gọi bồi thường mới.

Tiến sĩ Lisa Tomlinson, giảng viên nghiên cứu điện ảnh tại Đại học Tây Ấn, nhận định chủ đề trong các phim Jamaica đang thay đổi. "Chúng hiện nay rất gắn bó và phản ánh những câu chuyện Jamaica – những câu chuyện trước đây bị coi là cấm kỵ hoặc bị né tránh."

Mặc dù phim Jamaica không phải lúc nào cũng đề cập trực tiếp đến vấn đề bồi thường, bà lập luận rằng nhiều phim đang khai thác di sản của chế độ nô lệ thông qua ký ức văn hóa. "Bồi thường không chỉ là một hành động chính trị," bà nói. "Đó còn là văn hóa. Những tín ngưỡng tâm linh có nguồn gốc châu Phi, kiến thức lịch sử – khi chúng được thể hiện qua sáng tạo nghệ thuật, chúng trao cho chúng ta quyền lực để kể câu chuyện của chính mình."

Theo bà, đây là một hình thức "bồi thường văn hóa", việc đòi lại những câu chuyện bị đánh giá thấp hoặc bị đàn áp dưới thời thực dân, và là cách giáo dục khán giả về quá khứ mà giới học thuật hay chính trị gia khó làm được. "Nghệ thuật đóng vai trò then chốt trong cách chúng ta được giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng về bồi thường," bà nói.

Jacqueline Jackson, ủy viên điện ảnh Jamaica, cũng nhìn thấy sự thay đổi này. Bà cho biết các tác phẩm như Possession và Jabari's People của Delroy Lindo – được quay hoàn toàn tại Jamaica – phản ánh sự tự tin và tham vọng ngày càng tăng của các nhà sáng tạo Jamaica. "Chúng tôi đã được khẳng định là điểm đến cho các đoàn làm phim quốc tế," bà nói. "Nhưng điều chúng tôi muốn thấy nhiều hơn là sản xuất địa phương và hợp tác quốc tế cho phép chúng tôi kể câu chuyện của chính mình."

Cả hai tác phẩm, bà lưu ý, đều hợp tác chặt chẽ với tài năng Jamaica để đảm bảo tính chân thực và chứng minh điều gì có thể xảy ra khi tài chính và phân phối quốc tế kết hợp với sự sáng tạo Jamaica. "Chúng cho thấy sự quan tâm ngày càng tăng đối với các câu chuyện Jamaica và tiềm năng của chúng đối với khán giả toàn cầu," bà nói.

Tomlinson tin rằng các nhà làm phim diaspora đang đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong sự thay đổi này. Khác với các tác phẩm nước ngoài thường sử dụng Jamaica làm bối cảnh kỳ thú, các đạo diễn diaspora đang "rời xa cách miêu tả theo góc nhìn du lịch" và "nắm bắt cuộc sống thường nhật của người Jamaica".

Saulter coi loạt phim của mình là một phần của sự thức tỉnh chính trị rộng lớn hơn. "Chiếc mặt nạ đã tuột... Chúng ta đã được kể một điều, và điều đó đã được chứng minh là sai. Vì vậy, có một sự tìm kiếm chân lý," ông nói.

Ông cho biết cảnh mở hộp không chỉ đơn thuần là một chi tiết cốt truyện, mà là ẩn dụ cho một điều lớn lao hơn: sự trồi dậy của những lịch sử bị đàn áp từ lâu và sự sẵn lòng ngày càng tăng của các nhà sáng tạo Caribe trong việc đối mặt với di sản của chế độ nô lệ, chấn thương di truyền và bạo lực thực dân qua phim ảnh.

"Theo nghĩa đen, chúng ta sẽ mở nắp của một bí mật kinh hoàng đã 300 năm tuổi," Saulter nói. "Đó là linh hồn của chế độ nô lệ thực dân và áp bức đang gầm thét trở lại."

Ông giải thích rằng "linh hồn" đó được thể hiện trong một nhân vật đã sống qua nhiều thế kỷ tàn bạo – "một nhân chứng của lịch sử" – người mà sự hiện diện của họ buộc các nhân vật chính phải đối mặt với quá khứ mà họ thừa hưởng.

Mối quan tâm của Saulter đối với chủ đề này bắt nguồn từ thời thơ ấu. "Tôi lớn lên ở vùng nông thôn," ông nói. "Người đàn ông Obia, nhà thờ... chín đêm... Tôi đã sống qua tất cả những điều đó."

Những trải nghiệm đó truyền cảm hứng để ông kể những câu chuyện giáo dục và có "tác động chính trị xã hội thực sự", đồng thời vẫn hấp dẫn, lôi cuốn và giải trí. Ông lập luận rằng cách tiếp cận này cho phép các nhà làm phim đối mặt với những lịch sử khó khăn. "Thay vì làm điều gì đó giống như những cái đầu biết nói... chúng tôi đưa bạn vào một hành trình," ông nói.

Đối với Tiến sĩ L'Antoinette Stines, một nữ tu sĩ Yoruba và chuyên gia văn hóa đã cố vấn cho Possession, việc loạt phim khai thác các truyền thống tâm linh châu Phi là một phần của lịch sử kháng cự lâu dài hơn.

"Người da đen đã đấu tranh và sử dụng nghệ thuật từ rất lâu. Chỉ là ngày nay có nhiều sự chú ý hơn," bà nói. Trong nhiều thập kỷ, bà đã dàn dựng các tác phẩm tương tự, và nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tôn vinh các học giả, nhà thơ và nghệ sĩ đã mở đường cho sự bùng nổ kể chuyện Jamaica chân thực ngày nay.

Bà ca ngợi sự kiên định của Saulter trong việc đảm bảo tính chân thực và tạo ra một loạt phim vừa mang tính đương đại vừa bám rễ sâu sắc, khám phá chấn thương di truyền, ký ức tổ tiên và những vấn đề chưa được giải quyết của chủ nghĩa thực dân.

Possession đang được phát sóng trên Sky Atlantic và Now.