Cầu biên giới Trung – Triều: Kỳ vọng lớn, thách thức không nhỏ

Tuần này, Trung Quốc và Triều Tiên đã cắt băng khánh thành cầu Hữu nghị mới qua sông Áp Lục, nối thành phố Đan Đông của Trung Quốc với Tân Nghĩa Châu của Triều Tiên. Các quan chức hai nước ca ngợi đây là biểu tượng mới cho quan hệ song phương, song giới phân tích tỏ ra thận trọng về tác động thực tế đối với thương mại.

Thủ tướng Trung Quốc Lý Cường nói cây cầu dài 3km này sẽ "thúc đẩy mạnh mẽ" thương mại và "tăng cường gắn kết tình cảm". Thủ tướng Triều Tiên Pak Thae-song bày tỏ tin tưởng công trình sẽ "đẩy nhanh tiến trình thịnh vượng của hai quốc gia" và "tiếp thêm sinh khí" cho hợp tác kinh tế.

Tuy nhiên, các chuyên gia về quan hệ Trung – Triều cho rằng bức tranh không đơn giản như vậy.

Theo họ, cây cầu là biểu tượng cụ thể cho nỗ lực phục hồi quan hệ vốn đã suy giảm so với thời kỳ đỉnh cao Chiến tranh Lạnh, nhưng triển vọng thương mại bị cản trở bởi các rào cản từ trừng phạt quốc tế đến việc giới lãnh đạo Triều Tiên đặt an ninh lên trên hết.

Giáo sư Phillip Park, Đại học Nghiên cứu Triều Tiên tại Seoul, nhận định với Al Jazeera: "Điều này phản ánh nỗ lực mới của Trung Quốc nhằm củng cố quan hệ với Triều Tiên trong bối cảnh liên minh khu vực thay đổi. Nhưng liệu nó có dẫn tới hội nhập kinh tế sâu rộng hơn, sự phụ thuộc lớn hơn của Triều Tiên, hay thay đổi chiến lược đáng kể của Bình Nhưỡng hay không vẫn là câu hỏi bỏ ngỏ". Ông Park nói thêm: "Cây cầu có thể tạo thuận lợi cho thương mại và hậu cần, nhưng nó không xóa bỏ trừng phạt quốc tế".

Trung Quốc, quốc gia có quân đội từng tham chiến cùng Bình Nhưỡng trong Chiến tranh Triều Tiên 1950-1953, từ lâu là bên hỗ trợ kinh tế quan trọng nhất của Triều Tiên. Trung Quốc chiếm tới 95% thương mại chính thức của quốc gia bị cô lập về ngoại giao và kinh tế bậc nhất thế giới này.

Trước khi cầu Hữu nghị mới bốn làn xe chính thức thông xe hôm thứ Năm, hàng hóa đường bộ và đường sắt giữa Đan Đông và Tân Nghĩa Châu – tuyến thương mại chính Trung – Triều – chỉ lưu thông qua cầu Hữu nghị Trung – Triều cũ kỹ. Cây cầu mở năm 1943 này chỉ có một làn đường bộ và một đường ray, giới hạn trọng tải xe 20 tấn.

Giáo sư Jae-woo Joo, chuyên gia chính sách đối ngoại Trung Quốc tại Đại học Kyung Hee ở Seoul, cho rằng cầu mới có thể thúc đẩy thương mại "đáng kể", bao gồm cả việc vận chuyển linh kiện bị cấm theo lệnh trừng phạt liên quan chương trình hạt nhân và tên lửa của Bình Nhưỡng.

Quan hệ Bắc Kinh – Bình Nhưỡng từng căng thẳng sau các vụ thử hạt nhân của Triều Tiên giữa thập niên 2000, nhưng đã ấm lên dưới thời Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong Un. Tại cuộc gặp gần nhất hồi tháng 6 – hội nghị thượng đỉnh thứ bảy kể từ 2018 – hai nhà lãnh đạo cam kết tăng cường hợp tác trên nhiều lĩnh vực gồm thương mại, quốc phòng, nông nghiệp, luật pháp, khoa học và công nghệ.

Giới phân tích phần nào coi việc Bắc Kinh tăng cường gắn kết với Bình Nhưỡng là phản ứng trước quan hệ ngày càng sâu rộng giữa Triều Tiên và Nga, trong đó có việc triển khai hàng nghìn binh sĩ Triều Tiên tới tiền tuyến trong cuộc chiến của Nga tại Ukraine. Tháng trước, quan chức Triều Tiên và Nga đã khánh thành cây cầu đường bộ đầu tiên nối hai nước qua sông Đồ Môn.

Theo số liệu Tổng cục Hải quan Trung Quốc, thương mại hai chiều Trung – Triều năm 2025 tăng 25%, đạt 2,74 tỷ USD. Nửa đầu năm 2026, kim ngạch tiếp tục tăng gần 20%, đạt 1,5 tỷ USD, hướng tới mức cao nhất kể từ đại dịch COVID-19.

Dù vậy, con số này vẫn rất nhỏ trong bức tranh thương mại toàn cầu. Năm 2025, tổng kim ngạch thương mại của Trung Quốc đạt 6.360 tỷ USD, phần đóng góp của Triều Tiên chỉ hơn 0,04%. Thương mại chính thức giữa hai nước cũng còn thấp hơn đáng kể so với thời hoàng kim thập niên 2010, khi kim ngạch dao động 5-6 tỷ USD mỗi năm và đạt đỉnh 6,45 tỷ USD năm 2013.

Các nhà kinh tế đưa ra nhiều lý giải cho sự chậm lại, từ trừng phạt siết chặt đến việc Trung Quốc giảm phụ thuộc nhập khẩu trong nỗ lực tự chủ kinh tế.

Ông Christopher Green, cố vấn cấp cao về bán đảo Triều Tiên tại International Crisis Group, nói không nên đánh giá quá cao ý nghĩa của cây cầu mới bởi thương mại Trung – Triều "về cơ bản được thúc đẩy bởi chính trị". Ông Green nhận định: "Thiếu tuyến vận chuyển xuyên biên giới không phải trở ngại chính. Nếu việc mở cầu thể hiện mong muốn chính trị của cả hai bên nhằm tạo vỏ bọc chính trị cho khối lượng thương mại gia tăng, thì thương mại sẽ tăng theo. Thời gian sẽ trả lời. Nhưng mấu chốt là chính trị an ninh quốc gia, không phải kinh tế".

Dù được ca ngợi là biểu tượng hợp tác Trung – Triều, dự án cầu mới trải qua lộ trình dài và gian nan. Công trình khởi công năm 2011, hoàn thành phía Trung Quốc năm 2014. Nhưng phía Triều Tiên chỉ hoàn tất đường sá và cơ sở hải quan trong năm nay sau nhiều lần gián đoạn thi công giữa lúc căng thẳng với Bắc Kinh.

Ông Marco Mari, nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Bocconi (Italy) chuyên về quan hệ kinh tế Trung – Triều, nói: "Sự chậm trễ 12 năm cho thấy hợp tác kinh tế có điều kiện hơn nhiều so với ngôn từ hữu nghị. Cây cầu có thể tạo thuận lợi cho nguồn cung và hoạt động kinh tế, trong khi hỗ trợ của Nga mang lại cho Triều Tiên lựa chọn thay thế làm giảm đòn bẩy của Bắc Kinh. Điều này không nhất thiết đồng nghĩa cải cách kinh tế rộng hơn hay cải thiện tương đương đời sống người dân".

Ông Weiqi Zhang, phó giáo sư tại Đại học Suffolk chuyên nghiên cứu quan hệ Triều Tiên – Trung Quốc, lưu ý lịch sử hợp tác kinh tế giữa hai nước đầy rẫy dự án dang dở, như đặc khu kinh tế Hwanggumpyong gần Đan Đông. Ông nói: "Có những trường hợp như đặc khu Hwanggumpyong – do Trung Quốc và Triều Tiên lập – nơi Trung Quốc xây hạ tầng phía mình, nhưng Triều Tiên thậm chí không trải nhựa đường bên họ. Một lý do là khác với các nước láng giềng, chính phủ Triều Tiên không thực sự chú trọng thương mại vì phát triển kinh tế. Thương mại quốc tế được Triều Tiên dùng nhiều hơn như một công cụ chính sách đối ngoại".

Ông Edward Howell, giảng viên quan hệ quốc tế tại Đại học Oxford, cho rằng thương mại có khả năng tăng khi Trung Quốc muốn chứng tỏ vai trò "không thể thiếu" của mình như một đối tác thương mại và Triều Tiên mong muốn củng cố quan hệ kinh tế. Tuy vậy, theo ông Howell, gắn kết kinh tế sẽ vẫn chịu sự chi phối của các tính toán chính trị. "Triều Tiên rõ ràng muốn tránh đối mặt với bất kỳ ảnh hưởng nào của Trung Quốc nhằm thay đổi mô hình kinh tế của mình, nhưng Bình Nhưỡng sẽ muốn thu lợi kinh tế từ thương mại với bên hỗ trợ kinh tế chính của họ", ông Howell nói với Al Jazeera.