Cựu Tổng thống Kabila gia nhập lực lượng nổi dậy, làm dấy lên lo ngại về hòa bình ở CHDC Congo

Goma, CHDC Congo – Hy vọng hòa bình tại Cộng hòa Dân chủ Congo (CHDC Congo) vừa hứng thêm một đòn giáng mới khi cựu Tổng thống Joseph Kabila gia nhập một liên minh chính trị - quân sự mới nhằm thách thức Tổng thống đương nhiệm Felix Tshisekedi.

Liên minh mang tên Mặt trận Tái lập Quốc gia (FRN), do Kabila lãnh đạo, được công bố tại Goma vào tối thứ Hai, thay thế liên minh hiện có giữa Liên minh Sông Congo (AFC) và Phong trào 23 tháng 3 (M23). Liên minh mới quy tụ các nhân vật và lực lượng gắn với hai phong trào này, cáo buộc ông Tshisekedi độc tài và kêu gọi kháng cự bằng mọi biện pháp, kể cả vũ lực.

Goma, thành phố chính của tỉnh Bắc Kivu ở miền đông Congo, đã nằm dưới sự kiểm soát của M23-AFC từ tháng 1 năm ngoái. Bước đi của Kabila đưa một cựu nguyên thủ quốc gia trực tiếp vào vị trí lãnh đạo cuộc nổi dậy.

Cuộc xung đột đã khiến hàng triệu người phải rời bỏ nhà cửa và lôi kéo các nước láng giềng vào cuộc. Gốc rễ của nó trải dài qua nhiều thập kỷ, được định hình bởi những cạnh tranh khu vực, lo ngại an ninh chưa được giải quyết và sự ganh đua giành lãnh thổ, tài nguyên khoáng sản. Hậu quả của cuộc diệt chủng năm 1994 ở Rwanda đã góp phần châm ngòi các cuộc chiến khắp khu vực, trong khi căng thẳng giữa Kinshasa và Kigali tiếp tục định hình cục diện giao tranh.

M23 tuyên bố đã cầm vũ khí vì chính phủ Congo không thực hiện các cam kết trước đó. Chính phủ Congo và các bên quốc tế cáo buộc Rwanda hỗ trợ nhóm này, cáo buộc mà Kigali phủ nhận, với lý do các mối đe dọa an ninh từ các nhóm vũ trang hoạt động ở miền đông Congo.

Liệu sự lãnh đạo của Kabila sẽ định hình lại cuộc nổi dậy hay càng làm phức tạp thêm nỗ lực chấm dứt chiến tranh vẫn chưa rõ. Tại Goma, người dân lo ngại sự tái hợp mới nhất này sẽ đẩy hòa bình xa tầm với hơn.

Vì sao người dân lo chiến tranh chưa kết thúc?

Với Basa Juhudi, quyết định của Kabila làm sống lại nỗi sợ rằng xung đột sẽ kéo dài.

"Là một người dân Goma, tôi từng tin rằng chiến tranh có thể kết thúc trong tương lai rất gần, hy vọng chính phủ Congo sẽ giải phóng chúng tôi. Và chúng tôi vô cùng sửng sốt khi thấy ngay cả cựu tổng thống của chúng tôi cũng tham gia cuộc chiến", ông nói với Al Jazeera.

Juhudi cho rằng kinh nghiệm chính trị của Kabila khiến sự tham gia của ông đặc biệt đáng lo ngại.

"Việc Joseph Kabila gia nhập lực lượng nổi dậy, trong khi ông là cựu tổng thống và hiểu rõ đất nước này, đồng nghĩa chiến tranh còn lâu mới kết thúc. Tôi không vui trước tình cảnh đáng sợ này."

Ông cũng lo ngại về tương lai dân chủ của đất nước, nhớ lại lần chuyển giao quyền lực hòa bình năm 2019 khi ông Tshisekedi kế nhiệm Kabila.

"Hôm nay, tôi rất sợ. Tôi không biết liệu mình có may mắn được chứng kiến một nền dân chủ đúng nghĩa ở CHDC Congo hay không. Tôi từng vui mừng trước lần chuyển giao quyền lực hòa bình đầu tiên của đất nước", Juhudi nói.

Quá khứ của Kabila ảnh hưởng thế nào đến sự trở lại?

Kabila lên nắm quyền năm 2001 sau khi cha ông, Laurent-Desire Kabila, bị ám sát. Ông được bầu làm tổng thống năm 2006 và tái đắc cử năm 2011.

Nhiệm kỳ hiến định thứ hai của ông lẽ ra kết thúc vào năm 2016, nhưng bầu cử bị hoãn. Các nhà phê bình cáo buộc ông tìm cách nắm quyền vượt quá hai nhiệm kỳ theo hiến pháp. Các cuộc biểu tình phản đối việc hoãn bầu cử đã bị đàn áp đẫm máu trước khi một thỏa hiệp chính trị mở đường cho cuộc bầu cử vào tháng 12/2018.

Ông Tshisekedi được tuyên bố thắng cử và nhậm chức vào tháng 1/2019, đánh dấu lần chuyển giao quyền lực tổng thống hòa bình đầu tiên qua bầu cử ở CHDC Congo. Kabila biện minh cho việc hoãn bầu cử, cho rằng người dân Congo cuối cùng đã giải quyết vấn đề của họ thông qua đối thoại.

Việc ông gia nhập FRN đánh dấu một giai đoạn mới trong cuộc đối đầu với ông Tshisekedi. Liên minh này tự giới thiệu là một lựa chọn chính trị thay thế chính phủ trong khi vẫn duy trì thách thức vũ trang đối với chính quyền. Liệu Kabila có thể chuyển hóa kinh nghiệm chính trị và mạng lưới quan hệ thành sự ủng hộ rộng rãi hơn hay không vẫn còn bỏ ngỏ.

Đối thoại còn có thể ngăn đối đầu lan rộng?

Bước đi của Kabila đã vấp phải chỉ trích từ chính giới chính trị Congo.

Vital Kamerhe, cựu Chủ tịch Quốc hội và lãnh đạo Liên minh vì Quốc gia Congo (UNC), kêu gọi phong trào từ bỏ đấu tranh vũ trang.

"Bạn không thể xóa bỏ quá khứ của chính mình bằng cách cáo buộc người kế nhiệm", Kamerhe tuyên bố trong một bài phát biểu hôm thứ Tư.

"Tôi kêu gọi các nhà lãnh đạo của phong trào này từ bỏ kế hoạch và ưu tiên con đường đối thoại. Dù có thất vọng, bất đồng hay tham vọng gì, không gì, tuyệt đối không gì có thể biện minh cho việc cầm vũ khí chống lại đất nước mình, với nguy cơ hy sinh tính mạng người Congo", ông nói.

Lời kêu gọi của ông làm nổi bật thách thức trung tâm đối với nỗ lực hòa bình: những bất mãn chính trị vẫn chưa được giải quyết, trong khi giao tranh mới đe dọa một dân cư vốn đã kiệt quệ vì xung đột.

Bước đi của Kabila có ý nghĩa gì với các sáng kiến hòa bình?

Mỹ và Qatar đã theo đuổi các sáng kiến ngoại giao riêng nhằm chấm dứt xung đột.

Tại Doha, đại diện chính phủ Congo và AFC-M23 đã thảo luận về ngừng bắn, hồi hương người tị nạn, trả tự do cho người bị giam giữ và các biện pháp chống lại những phát ngôn kỳ thị dân tộc thiểu số.

Washington theo đuổi một thỏa thuận giữa CHDC Congo và Rwanda, bao gồm các cam kết vô hiệu hóa Lực lượng Giải phóng Dân chủ Rwanda (FDLR) và rút quân Rwanda khỏi lãnh thổ Congo.

Các sáng kiến này giải quyết những khía cạnh khác nhau nhưng có liên hệ với nhau của cuộc khủng hoảng. Sự xuất hiện của Kabila với tư cách lãnh đạo FRN đặt ra câu hỏi ai sẽ đại diện cho phe đối lập vũ trang và liệu các cam kết hiện có có được tôn trọng hay không.

Tuy nhiên, liên minh mới tuyên bố có ý định thực hiện các cam kết đưa ra trong đàm phán Doha.

Trong một thông cáo phát đi hôm thứ Tư, Freddy Kaniki, một trong những lãnh đạo FRN, cho biết việc ký kết biên bản thành lập liên minh và ra mắt chính thức đánh dấu sự giải thể của Liên minh Sông Congo (AFC), mà FRN kế thừa đương nhiên.

Thông cáo nêu rõ FRN sẽ tiếp nhận "các quyền, nghĩa vụ và cam kết của AFC, đặc biệt là những cam kết đã đưa ra trong khuôn khổ đàm phán Doha".

Tuyên bố này cho thấy liên minh có ý định duy trì các cam kết của tổ chức tiền nhiệm. Tuy nhiên, vẫn còn phải xem liệu cam kết này sẽ chuyển hóa thành tiến bộ hướng tới ngừng bắn và một giải pháp lâu dài như thế nào.

Với Josue Akuzwe Walayi, một nhà hoạt động nhân quyền Congo, diễn biến này có nguy cơ làm xói mòn hy vọng mà các cuộc đàm phán đã tạo ra.

"Nỗi sợ lớn nhất của tôi là tương lai của các sáng kiến hòa bình Doha và Washington; không chỉ là chúng sẽ thất bại về ngoại giao, mà còn trở thành những thỏa thuận không mang lại hòa bình thực sự cho người dân Congo", ông nói với Al Jazeera.

Walayi lập luận rằng các thỏa thuận thiếu cơ chế trách nhiệm hiệu quả có nguy cơ trở thành những lời hứa suông. Ông cho rằng hòa bình lâu dài đòi hỏi các bên phải tôn trọng cam kết và các vi phạm phải được ghi nhận, điều tra và trừng phạt theo pháp luật.

"Các thỏa thuận Doha và Washington sẽ có giá trị gì nếu, bất chấp đàm phán, người dân Congo vẫn tiếp tục chết, các gia đình vẫn bị buộc phải lưu vong và cộng đồng vẫn sống trong sợ hãi? Nguy hiểm là bình thường hóa chiến tranh trong khi người dân phải trả giá", ông cảnh báo.

Sự trở lại của Kabila có thể thách thức Kinshasa rộng lớn hơn?

Việc Kabila trở lại trung tâm xung đột diễn ra trong bối cảnh ông đang đối mặt với nhà nước Congo về mặt pháp lý. Năm ngoái, một tòa án quân sự Congo đã kết án tử hình ông vắng mặt với các tội danh gồm phản quốc và tội ác chiến tranh, liên quan đến cuộc nổi dậy M23. Người thân của ông mô tả phán quyết là "bất công" và "có động cơ chính trị".

Người dân Goma Willo Riziki cho rằng việc Kabila tham gia nên khiến chính phủ đánh giá lại thách thức mà họ đang đối mặt.

"Chính quyền Congo giờ phải coi cuộc chiến này rất nghiêm túc. Nếu Kinshasa nghĩ họ đang đối phó với những con rối, thì không còn như vậy nữa. Có những người trên khắp đất nước vẫn trung thành với Kabila", Riziki nói với Al Jazeera.

Mức độ trung thành đó lan rộng đến đâu, và liệu nó có thể chuyển thành ủng hộ chính trị hoặc quân sự có tổ chức hay không, vẫn chưa rõ.

Chưa có phản ứng chính thức nào từ chính phủ về việc công bố liên minh. Tuần trước, sau khi Kabila cảnh báo đất nước đang gặp nguy hiểm và cần được cứu, phát ngôn viên chính phủ Patrick Muyaya nói rằng cựu tổng thống "không có gì để mang lại ngoài hỗn loạn". Trong một bài đăng trên X, Muyaya mô tả Kabila là "người của quá khứ, hoài niệm về các phương pháp phản dân chủ".

Cuộc đối đầu giữa Kabila và Tshisekedi phản ánh cuộc đấu tranh rộng lớn hơn về tương lai chính trị của đất nước. Nhưng với người dân ở miền đông, câu hỏi trước mắt là liệu sự tái hợp mới nhất này có mang lại thêm giao tranh và tiếp tục trì hoãn một giải pháp đàm phán hay không.

"Chúng tôi không biết liệu chiến tranh có kết thúc ở đây không", Juhudi nói.