Khủng hoảng kinh tế Tunisia: Bằng đại học không còn là lối thoát nghèo

Tunisia đang chứng kiến một cuộc khủng hoảng kinh tế kéo dài với tỷ lệ thất nghiệp cao, dịch vụ công xuống cấp và giá cả leo thang. Với nhiều cử nhân đại học, tấm bằng từng được xem là lối thoát khỏi nghèo đói nay không còn mang lại cơ hội việc làm như kỳ vọng.

Cherine Ghanmi, sinh ra tại thị trấn nghèo al-Mazzunah, tỉnh Sidi Bou Zid miền trung, từng đi bộ 5km đến trường trong những năm tháng cha mẹ chật vật lo cho cô ăn học. Gia đình kỳ vọng khi tốt nghiệp năm 2012, cô sẽ có việc làm và đỡ đần cha mẹ sau nhiều năm hy sinh. Thế nhưng hơn một thập kỷ trôi qua, cô vẫn thất nghiệp và tiếp tục sống dựa vào gia đình.

"Chúng tôi học hành, tốt nghiệp với niềm tin đã tìm ra lối thoát khỏi nghèo đói", Ghanmi nói. "Chúng tôi nghĩ rằng một khi có việc làm, mình có thể bù đắp những vất vả, đền đáp cha mẹ và khiến họ vui lòng. Nhưng thực tế là một cú sốc lớn. Thay vì giúp đỡ, chúng tôi lại càng trở thành gánh nặng cho họ".

Cuộc tuần hành "Phẩm giá"

Ngày 27/9, những cử nhân thất nghiệp bắt đầu cuộc tuần hành dài khoảng 300km từ Menzel Bouzaiane ở miền trung Tunisia về thủ đô Tunis, yêu cầu việc làm và thực thi luật hứa hẹn mở đường vào khu vực công. Theo ban tổ chức, cuộc tuần hành mang tên "Phẩm giá" khởi đầu với 23 người, sau đó có thêm nhiều cử nhân gia nhập dọc đường, nâng tổng số lên hơn 120 người.

Hành trình đòi hỏi thể lực lớn, nhiều người phải dừng lại vì kiệt sức và chấn thương trước khi tiếp tục tiến về thủ đô. Ngày 6/10, cảnh sát chặn nhóm tại thị trấn Borj Cedria, phía nam Tunis. Những người tham gia cho biết họ được thông báo có thể đi riêng lẻ nhưng không được đi theo nhóm. Nhóm tuần hành từng hy vọng đến được ngoại ô Carthage, nơi đặt dinh tổng thống, để gây sức ép.

Với Ghanmi, "Phẩm giá" không chỉ là một cuộc tuần hành mà là tiếng nói phản ánh khó khăn và thất vọng của những cử nhân đã nhiều năm tìm việc. Nhiều người biểu tình nói họ đã chờ đợi hàng năm trời để những lời hứa tuyển dụng vào khu vực công trở thành cơ hội thực sự.

Yêu cầu của họ diễn ra trong bối cảnh bất mãn rộng khắp về đường hướng kinh tế và chính trị của Tunisia. Ngày 17/10, hàng nghìn người tập trung tại Tunis để phản đối chính phủ của Tổng thống Kais Saied, phản đối điều kiện sống sa sút và những hạn chế tự do. Cuộc biểu tình do Tổng liên đoàn Lao động Tunisia (UGTT), các nhóm đối lập và tổ chức xã hội dân sự lãnh đạo, được xem là một trong những cuộc phản đối lớn nhất nhằm vào ông Saied trong nhiều năm qua. Người tham gia bày tỏ bức xúc về thất nghiệp và khó khăn của nhiều hộ gia đình trong việc đáp ứng nhu cầu cơ bản.

Ông Saied, người đã tập trung quyền lực từ năm 2021, trình bày dự án chính trị của mình như một giải pháp chống tham nhũng và khắc phục thất bại của tầng lớp chính trị cũ. Giới phê bình cho rằng việc tập trung quyền lực đã làm suy yếu các cơ chế kiểm soát dân chủ mà không giải quyết được các vấn đề kinh tế của đất nước.

Những lời hứa dang dở

Số liệu thất nghiệp phản ánh quy mô thách thức. Theo Viện Thống kê Quốc gia Tunisia (INS), tỷ lệ thất nghiệp chung ở mức 14,9% trong quý II/2026. Với cử nhân đại học, con số này là 26,6%. Tỷ lệ ở nữ cử nhân là 35,6%, so với 14,2% ở nam. Ở nhóm tuổi 15-24, thất nghiệp lên tới 35,4%.

"Gần như tất cả các chính phủ kế tiếp nhau sau cuộc cách mạng năm 2011 đều không đặt tình hình kinh tế, phát triển và giải quyết các vấn đề xã hội làm ưu tiên thực sự", Cherif Khraifi, phát ngôn viên Hiệp hội Cử nhân Giáo dục Đại học Tunisia, nói với Al Jazeera. "Mối quan tâm lớn nhất của họ là đảm bảo mình tiếp tục nắm quyền".

Các nỗ lực giải quyết thất nghiệp của cử nhân đã nhiều lần tạo kỳ vọng. Luật số 38 năm 2022 dự định thiết lập lộ trình việc làm cho cử nhân thất nghiệp dài hạn nhưng việc triển khai bị đình trệ vì hạn chế tài chính. Khraifi cho rằng các biện pháp này thường chỉ đóng vai trò "van xả hơi" hơn là giải quyết vấn đề.

Luật số 18 năm 2025 quy định tuyển dụng đặc biệt cử nhân thất nghiệp dài hạn vào khu vực công và dịch vụ công, yêu cầu xây dựng nền tảng số để đăng ký và đặt ra tiêu chí ưu tiên. Việc tuyển dụng sẽ diễn ra theo từng giai đoạn trong tối đa ba năm kể từ ngày luật được công bố. Luật được ban hành ngày 22/12/2025 và có hiệu lực từ ngày 23/12/2025; Điều 6 quy định tuyển dụng theo giai đoạn trong thời hạn không quá ba năm kể từ ngày công bố. Những người tham gia "Phẩm giá" yêu cầu một quy trình thực thi rõ ràng, gồm các bước cụ thể và thời gian biểu tuyển dụng.

Ghanmi cũng tỏ ra hoài nghi về chương trình doanh nghiệp cộng đồng của ông Saied, vốn nhằm thúc đẩy phát triển địa phương và tạo việc làm thông qua các dự án do người dân tại cộng đồng mình thành lập. "Chính quyền khăng khăng quảng bá doanh nghiệp cộng đồng như giải pháp cho việc làm và phát triển, nhưng chưa doanh nghiệp nào làm được điều đó", cô nói.

Theo Khraifi, chỉ tuyển dụng vào khu vực công không thể giải quyết vấn đề ở quy mô này. Tunisia còn cần đầu tư và các doanh nghiệp có khả năng mở rộng và thuê thêm người. Tại những vùng khó khăn, nơi việc làm khan hiếm và tiếp cận vốn hạn chế, việc khởi nghiệp càng khó khăn.

Nền kinh tế khó tạo cơ hội

Anis Ben Said, cố vấn thuế và giảng viên đại học, cho rằng vấn đề của Tunisia "không phải là thiếu kỹ năng, mà là nền kinh tế không thể biến kỹ năng thành sản xuất, đầu tư và cơ hội việc làm". Ông nói với Al Jazeera rằng đầu tư yếu đã hạn chế việc thành lập doanh nghiệp và tạo việc làm; cơ sở hạ tầng kém và dịch vụ công không ổn định cũng khiến doanh nghiệp khó hoạt động, nhất là ở những vùng vốn đã khó thu hút đầu tư.

Theo INS, kinh tế Tunisia tăng trưởng 2,7% trong năm 2025 và 2,4% trong nửa đầu năm 2026. Tháng 9, Ngân hàng Thế giới dự báo tăng trưởng 2,3% cho cả năm. Tuy vậy, tăng trưởng kinh tế không nhất thiết tạo đủ việc làm cho những người cần. Với các cử nhân thất nghiệp, những con số này không mang lại nhiều yên tâm nếu tăng trưởng không chuyển hóa thành cơ hội việc làm tiếp cận được.

"Khủng hoảng tài chính giải thích một phần vấn đề, nhưng không biện minh cho tất cả", Ben Said nói, chỉ ra những thiếu sót trong đầu tư cũng như quản lý và bảo trì cơ sở hạ tầng công như rào cản hoạt động kinh tế. "Đầu tư cơ sở hạ tầng không chỉ là chi tiêu công mà còn là đầu tư kinh tế mang tính sản xuất".

Mùa hè năm nay, nắng nóng cực đoan trùng với tình trạng mất điện và thiếu nước ở nhiều nơi tại Tunisia. Gián đoạn các dịch vụ cơ bản ảnh hưởng tới doanh nghiệp và làm gia tăng bất mãn trong công chúng. Hãng tin Reuters đưa tin tình trạng mất điện, mất nước tái diễn là một trong những bức xúc được nêu tại cuộc biểu tình ngày 17/10.

Với các doanh nghiệp nhỏ, gián đoạn dịch vụ cơ bản đồng nghĩa mất khách và mất thu nhập, khiến việc mưu sinh vốn đã khó càng thêm khó.

Tại L'Aouina, ngoại ô phía bắc Tunis, Khalil, thợ cắt tóc 20 tuổi, nói đang chờ cơ hội rời đất nước bằng thuyền. "Không còn gì đáng để ở lại đất nước này. Chết trên biển còn là một sự giải thoát", anh nói. "Tôi sẽ đi ngay khi có thể, để họ tự tìm giải pháp. Thế hệ chúng tôi đã gánh chịu mọi cuộc khủng hoảng, và chẳng còn gì cho chúng tôi".

Những người khác chật vật duy trì việc kinh doanh. Người hàng xóm của Khalil, một chủ cửa hàng tạp hóa xin giấu tên, nói tình trạng thiếu nước kéo dài đã khiến ông mệt mỏi. "Tôi nghĩ giải pháp duy nhất là có người tiếp quản cửa hàng này. Tôi không thể theo nổi những cuộc khủng hoảng này nữa", ông nói.

Với Ghanmi, những năm tháng không có việc làm mang lại nhiều hơn là khó khăn tài chính. "Vết thương trên cơ thể sẽ lành, nhưng vết thương trong tâm trí và trái tim thì không", cô nói. "Thực sự là không bao giờ lành".