Cuộc gặp Trump-Xi và viễn cảnh ‘G2’ Mỹ-Trung

Tổng thống Mỹ Donald Trump dự kiến đến Bắc Kinh vào thứ Tư để tiến hành hội nghị thượng đỉnh hai ngày với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Đây là cuộc gặp trực tiếp đầu tiên giữa hai nhà lãnh đạo kể từ khi đạt được thỏa thuận ngừng bắn trong chiến tranh thương mại sáu tháng trước.

Cuộc gặp vốn bị hoãn từ tháng 3 vì cuộc chiến Mỹ-Israel tại Iran, diễn ra khi ông Trump cần một thắng lợi về chính sách đối ngoại giữa sự bất mãn trong nước về cuộc chiến tại Trung Đông.

Quan hệ Mỹ-Trung cũng căng thẳng vì cuộc chiến này, vốn làm tổn hại nền kinh tế Trung Quốc. Việc Iran đóng cửa eo biển Hormuz cùng lệnh phong tỏa các cảng Iran của Washington khiến tàu Trung Quốc bị mắc kẹt và ảnh hưởng nghiêm trọng đến nhập khẩu dầu thô, một nửa trong số đó vận chuyển từ Trung Đông.

Ông Trump dự kiến yêu cầu Trung Quốc tham gia một “chiến dịch quốc tế” để mở eo biển Hormuz, điều Bắc Kinh từ chối. Ngược lại, ông Tập muốn đạt tiến bộ về thương mại, khoáng sản đất hiếm và sự công nhận quyền của Trung Quốc đối với Đài Loan.

Khái niệm G2 là gì?

Khái niệm “G2” giữa Mỹ và Trung Quốc, tương tự G7 hay G20, được nhà kinh tế học Mỹ C Fred Bergsten đề xuất năm 2005. Ban đầu, ý tưởng ủng hộ trách nhiệm chung của hai nền kinh tế lớn nhất thế giới trong việc ổn định thị trường toàn cầu và giải quyết các vấn đề chung, thay vì áp đặt quyền bá chủ.

Khái niệm này thu hút sự chú ý dưới thời Tổng thống Barack Obama, người đã thiết lập Đối thoại Chiến lược và Kinh tế (S&ED) với Chủ tịch Trung Quốc Hồ Cẩm Đào năm 2009 nhằm tìm kiếm quan hệ “tích cực, hợp tác và toàn diện”.

Khả năng thành lập G2 Mỹ-Trung

Trong nhiều năm, ý tưởng Mỹ và Trung Quốc cùng quản lý thế giới vấp phải sự hoài nghi lớn. G2 nay gây lo ngại về sự rời xa hệ thống đa phương, hướng tới hai siêu cường áp đặt lợi ích lên các quốc gia khác.

Bà Jing Gu, Giám đốc Trung tâm Các cường quốc mới nổi và Phát triển Toàn cầu tại IDS (Anh), cho rằng cuộc gặp không nên xem là khởi đầu của G2, mà là “trinh sát chiến lược”, nơi “cả hai bên đọc giới hạn cuối cùng, làm rõ ranh giới đỏ và kiểm tra sức ép trước khi căng thẳng ổn định biến thành đổ vỡ”. Theo bà, mục đích không nhất thiết kết thúc cạnh tranh mà là quản lý nhịp độ, tránh va chạm.

Ông Steve Tsang, Giám đốc Viện Trung Quốc SOAS (Anh), dự báo khả năng có thỏa thuận thương mại thành công nhưng không đồng nghĩa G2 hình thành. “Căng thẳng cơ bản là ông Trump muốn tái khẳng định Mỹ là nước mạnh nhất, và ông Tập cũng muốn điều tương tự”, ông nói.

Quan hệ Mỹ-Trung hiện tại

Khi gặp tại Hàn Quốc ngày 30/10 và đồng ý dỡ bỏ các hạn chế thương mại, hai bên ca ngợi kết quả tích cực. Ông Trump cho điểm “12/10” và gọi đó là cuộc gặp “G2”, dù không có thỏa thuận chung. Sau đó, ông Tập mở lời mô tả tham vọng Trung Quốc không xung đột với mục tiêu “Nước Mỹ vĩ đại trở lại” của ông Trump.

Tuy nhiên, ông John Minnich, giảng viên quan hệ Mỹ-Trung tại LSE (Anh), lưu ý trở ngại cốt lõi là “Trung Quốc ngày càng mạnh hơn so với Mỹ”. Ông cho rằng Mỹ khó chấp nhận Trung Quốc là đối thủ thực sự về công nghệ, kinh tế và quân sự, khiến hợp tác đáng kể khó duy trì.

Ông Zhiqun Zhu, Giám đốc Viện Trung Quốc tại Đại học Bucknell (Mỹ), nói ông Trump “xoay chuyển cách tiếp cận đối đầu” với Trung Quốc nhưng “không quan tâm thể chế hóa cách tiếp cận ôn hòa”. Về phía Trung Quốc, ông Zhu cho biết Bắc Kinh “không muốn thành lập G2 với Mỹ” vì luôn nhấn mạnh vai trò của Liên Hợp Quốc và ủng hộ trật tự đa cực.

Phản ứng từ phần còn lại thế giới

Bà Gu nhận định G2 đồng nghĩa thế giới chấp nhận Mỹ-Trung đồng quản lý, điều mà nhiều nước như châu Âu, Ấn Độ, Nhật Bản, Brazil, Nam Phi, Trung Đông, ASEAN “không muốn trật tự toàn cầu bị đàm phán trên đầu họ”.

Ông Tsang cảnh báo nếu G2 xuất hiện, thế giới sẽ bị thống trị bởi hai cường quốc chỉ quan tâm lợi ích riêng, khiến các thể chế như WTO “càng không liên quan”. Châu Âu đặc biệt lo ngại bị loại khỏi các quyết định quan trọng. EU đã có các cam kết rộng rãi vào tháng 2 nhằm giảm phụ thuộc vào LNG Mỹ và đất hiếm Trung Quốc.

Ấn Độ, Brazil và các nền kinh tế mới nổi trong BRICS cũng xem quan hệ Mỹ-Trung ngày càng chặt chẽ là thách thức cho tham vọng siêu cường của họ. Gần đây, New Delhi và Brasilia tăng cường liên minh chiến lược, nhất trí tăng gấp đôi thương mại song phương lên 30 tỷ USD vào năm 2030.

Ông Minnich cho rằng bất kỳ thỏa thuận nào có đầu tư Trung Quốc vào Mỹ sẽ chuyển vốn và công nghệ khỏi các nước Nam bán cầu. “Sự cấu kết Mỹ-Trung cũng là tin xấu cho châu Âu”, ông nói.

Bà Gu kết luận: “Các nước Nam bán cầu không muốn thế giới bị chia thành các phạm vi ảnh hưởng hoặc bị chi phối bởi một thỏa thuận song phương. Họ muốn lựa chọn, tài chính, công nghệ, thị trường và không gian chính sách. Họ không muốn bị giảm xuống thành địa hình cạnh tranh của các cường quốc.”