Cuba dưới áp lực Mỹ: Khi 'kẻ phá bĩnh toàn cầu' sắp mất ngai

Cuba lại nằm trong tầm ngắm của Mỹ. Hoạt động của Washington tại Venezuela hồi đầu năm được nhiều người xem là bước mở đường cho một chiến dịch tương tự tại quốc đảo Caribe này. Các báo cáo truyền thông gần đây cho thấy quân đội Mỹ tăng cường hiện diện gần đây, trong khi giới chức Mỹ liên tục tuyên bố muốn "Cuba được tự do".

Thời điểm và cách thức Mỹ có thể hành động vẫn chưa rõ ràng. Nhưng nhiều dấu hiệu cho thấy Cách mạng Cuba có thể đang đến hồi kết. Đó là lý do đủ để dừng lại và nhìn nhận vai trò vượt tầm vóc của quốc gia 10 triệu dân này trên sân khấu toàn cầu.

Khi nghĩ về sự hiện diện của Cuba trên bản đồ địa chính trị thế giới, hình tượng Eshu – vị thần mạnh nhất trong tín ngưỡng Santeria của Cuba – hiện lên. Bắt nguồn từ tín ngưỡng của người Yoruba, Eshu là sứ giả của thần linh, người canh giữ ngã ba đường, kẻ trung gian giữa quá khứ và tương lai.

Trong các câu chuyện dân gian, Eshu thường được khắc họa như một bậc trưởng lão tinh quái, những trò nghịch ngợm của ông được dùng để dạy về lòng khiêm nhường và đạo đức. Như một nhân vật, Eshu là kẻ phá bĩnh kinh điển – nguyên mẫu phổ biến trong nhiều truyền thống, có chức năng thách thức các chuẩn mực đã định, lật ngược cấu trúc quyền lực và phơi bày những sự thật bị che giấu.

Khó có thể tìm thấy phép so sánh nào phù hợp hơn cho Cuba ngoài hình ảnh Eshu – kẻ phá bĩnh, đối trọng của bá quyền Mỹ. Ở khía cạnh tốt nhất, Cuba đã buộc thế giới phải mở cuộc tranh luận về một thế giới mà chúng ta có thể hướng tới, buộc đế chế Mỹ phải chịu trách nhiệm, có lúc còn đẩy nước Mỹ về phía những giá trị tốt đẹp hơn của chính mình. Ở khía cạnh xấu nhất, nó giương lên tấm gương phản chiếu khó chịu về quyền lực Mỹ.

Đây là công thức đầy sức mạnh, được phát hiện ngay từ những ngày đầu của cách mạng. Tháng 9/1960, chỉ một năm sau khi tiếp quản Havana, lãnh tụ Fidel Castro đến New York để phát biểu tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc. Lo ngại lập trường chống đế quốc của ông, chính quyền Mỹ thời Chiến tranh Lạnh gây áp lực buộc nhiều khách sạn lớn từ chối phục vụ Castro và đoàn tùy tùng. Nhưng phái đoàn Cuba không bị khuất phục. Thay vào đó, họ lên khu Harlem và tìm được chỗ ở tại Khách sạn Theresa.

Phóng viên ảnh và quay phim truyền hình đổ xô đến đó. Một cơn sốt truyền thông nổ ra. Castro nhân cơ hội này so sánh hoàn cảnh của đoàn Cuba với tình cảnh người Mỹ da đen bị từ chối phục vụ tại miền Nam phân biệt chủng tộc.

Điều này như một quả bom nổ giữa lúc phong trào dân quyền đang lên. Đó là sự tương phản ngượng ngùng, không chỉ vì hình ảnh mà còn vì địa điểm – không phải trung tâm Jim Crow mà là một thành phố tự do ở miền Bắc, New York, cái nôi của văn minh Mỹ. Đây là lần đầu tiên, nhưng không phải lần cuối, Cuba – kẻ phá bĩnh – giáng đòn.

Những năm sau đó, chính phủ cách mạng phát triển chương trình Quốc tế nghĩa Cuba, đương nhiên trở thành đối trọng với các nỗ lực quyền lực mềm của Mỹ tại thế giới đang phát triển thông qua các tổ chức như Peace Corps và USAID.

Cuba đã cử tới 400.000 bác sĩ, cùng các kỹ sư, kỹ thuật viên nông nghiệp và chuyên gia khác, đến 164 quốc gia trên thế giới. Tinh thần đoàn kết vật chất này đã mang lại thiện cảm lớn lao cho Cuba tại nhiều nước Nam bán cầu, những quốc gia khác biệt như Venezuela, Nam Phi và Việt Nam, nơi hình ảnh Castro và Che Guevara được nhận biết chẳng kém các anh hùng dân tộc như Simon Bolivar, Nelson Mandela và Hồ Chí Minh. Cũng tại những quốc gia này, các nhà lãnh đạo Mỹ được nhớ đến với những từ ngữ kém thiện cảm hơn nhiều.

Nhiều ví dụ khác về những màn phá bĩnh của Cuba còn đầy rẫy. Đáng chú ý nhất có lẽ là chiến thắng quân sự vang dội của lực lượng vũ trang Cuba trước cuộc xâm lược Vịnh Con Lợn – dù do người Cuba lưu vong thực hiện, nhưng được CIA trực tiếp hỗ trợ và tài trợ.

Đó còn là sự ủng hộ của cách mạng đối với phong trào giải phóng Palestine và cuộc đấu tranh chống phân biệt chủng tộc, trong khi Mỹ cung cấp vỏ bọc ngoại giao và viện trợ quân sự cho Israel và chế độ apartheid ở Nam Phi.

Từ năm 1975 đến 1991, hơn 300.000 lính Cuba đã chiến đấu cùng lực lượng tại Angola, cuối cùng giành thắng lợi trong cuộc chiến ủy nhiệm với Mỹ. Chiến dịch Carlota, như tên gọi của nó, không chỉ giải phóng Angola và nước láng giềng Namibia mà còn góp phần làm sụp đổ chế độ apartheid Nam Phi. Theo cố Tổng thống Nam Phi Nelson Mandela, sự can thiệp của Cuba tại Angola "đã phá hủy huyền thoại về sự bất khả chiến bại của kẻ áp bức da trắng".

Bản thân Castro cũng mang tinh thần Eshu. Nhà lãnh đạo Cuba được cho là đã sống sót qua hơn 600 âm mưu ám sát và qua đời vì tuổi già ở tuổi 90.

Và còn nhiều cách Cuba thách thức cái mác "thế giới thứ ba" mà người ta thường gán cho mình, khi vượt Mỹ về tỷ lệ biết chữ, tỷ lệ tử vong ở trẻ sơ sinh và tuổi thọ trung bình ở nhiều thời điểm trong lịch sử cách mạng.

Nhưng trên hết, đó là sự thật trần trụi về sự tồn tại của cách mạng. Hơn 60 năm qua, Mỹ đã áp đặt lệnh cấm vận kinh tế hà khắc lên quốc đảo này. Lệnh cấm vận – dài nhất thế giới – đã được tăng cường ở nhiều thời điểm, đặc biệt sau khi Liên Xô sụp đổ khi Cuba chao đảo vì khủng hoảng kinh tế sâu sắc.

Bất chấp chính sách áp lực tối đa từ siêu cường lớn nhất thế giới, cách mạng vẫn trụ vững qua khủng hoảng thập niên 1990 bằng cách đa dạng hóa và tự do hóa nền kinh tế, đồng thời dựa vào chương trình quốc tế nghĩa đã được xây dựng vững chắc tại Nam bán cầu. Không chỉ vậy, Cuba còn thực hiện được một cuộc cách mạng nông nghiệp bền vững trên toàn quốc trong quá trình đó – thành tựu với bất kỳ quốc gia nào, nhưng có lẽ không bất ngờ với Cuba, xét theo bản chất phá bĩnh của nó.

Nhưng kẻ phá bĩnh cũng hành động theo những cách bất ngờ, thậm chí mâu thuẫn. Bất chấp những thành tựu đó, việc phủ nhận quyền chính trị và đàn áp tự do ngôn luận, tự do hội họp là những thất bại lớn nhất của Cách mạng Cuba.

Ngôn luận không tự do ở Cuba. Tiếp cận thông tin và internet bị hạn chế nghiêm ngặt, và các cuộc biểu tình gần đây đã bị dập tắt bằng vũ lực.

Những động thái này từ lâu đã được giới chỉ trích viện dẫn như bằng chứng về bản chất độc tài cố hữu của Cuba. Nhưng ở khía cạnh này, Cuba không phải đối lập với Mỹ mà ngang hàng với Mỹ.

Nước Mỹ năm 2026 là quốc gia đang đối mặt với làn sóng bất tự do của chính mình: tham nhũng ở mức trò cười; sự xói mòn các thể chế dân chủ; việc tiếp nhận AI và hệ thống giám sát toàn cảnh mà nó cho phép; các cuộc tấn công liên tục vào tự do ngôn luận, quyền bầu cử và truyền thông; những vụ giết người không qua xét xử do các đặc vụ đeo mặt nạ của nhà nước thực hiện; và một nhiệm kỳ tổng thống ngày càng mang tính quân chủ. Chưa kể đến bóng ma của nhà tù khét tiếng Guantanamo, nơi vẫn giam giữ 15 tù nhân từ "cuộc chiến chống khủng bố toàn cầu", nay được nhắc lại liên quan đến chiến dịch siết chặt nhập cư tàn khốc của Tổng thống Donald Trump.

Không thể không ấn tượng trước việc chính quyền Trump dường như đang noi gương các nước như Cuba, Nga hay Iran – những nước mà họ chỉ trích về mặt tu từ.

Nhưng theo cách này, Cuba tiếp tục vai trò đối trọng với quyền lực Mỹ. Trong sự đàn áp của mình, nó phản chiếu những khuynh hướng độc tài đang len lỏi đặc trưng cho chính quyền Trump. Suy cho cùng, kẻ phá bĩnh tự thân đã mơ hồ về mặt đạo đức. Và nếu khuyết điểm lớn nhất của Mỹ luôn là việc không sống đúng với những lý tưởng cao đẹp nhất của mình, thì ở khía cạnh này, Mỹ không khác gì Cuba và cuộc cách mạng của nó.

Với việc Mỹ đã sẵn sàng và tình hình Cuba đang xấu đi nhanh chóng, có thể chúng ta đang chứng kiến những ngày cuối của cách mạng. Điều đó đặt ra câu hỏi: Khi ngày Eshu không còn canh giữ ngã ba đường đến, thì sao? Thế giới sẽ ra sao khi chỉ còn những đế chế không bị thách thức và những lãnh chúa công nghệ phong kiến? Không có kẻ phá bĩnh để làm lung lay quyền lực của họ, liệu chúng ta sẽ quay lại quá khứ báo thù hay lao vào một tương lai loạn lạc nào đó?

Nếu và khi cách mạng sụp đổ, chắc chắn sẽ có những tiếng reo hò trên đường phố Miami. Nhưng sẽ có những giọt nước mắt ở nơi khác – không chỉ vì cách mạng, mà vì giải pháp thay thế mà nó đại diện, dù còn nhiều khiếm khuyết. Có lẽ nếu Mỹ lắng nghe nhiều hơn hoặc theo cách khác, họ đã có thể nghe được bài học mà Eshu đang cố dạy.

Quan điểm trong bài viết là của tác giả và không nhất thiết phản ánh lập trường biên tập của Al Jazeera.