Cư dân bộ lạc Ấn Độ tố cáo giả mạo chữ ký để lấy đất cho dự án mỏ của Adani

Koraput, Ấn Độ – Raghunath Khara cho biết ông sững sờ khi nhìn thấy dấu vân tay của mình trên một tờ giấy ghi rằng ông đã đồng ý cho chính quyền khai thác đất rừng nguyên sinh của làng để lấy bô-xít. Người đàn ông làm nghề bán hàng ở làng Balda, huyện Koraput, bang Odisha, khẳng định ông chưa bao giờ điểm chỉ vào văn bản đó và luôn ký bằng tiếng Anh.

Khara nằm trong số hàng trăm người thuộc các bộ lạc bản địa ở Balda và làng Bannur lân cận cáo buộc mất đất vào tay dự án mỏ bô-xít mới do Kalinga Alumina Limited – công ty con của Adani Enterprises Limited, tập đoàn do tỷ phú Gautam Adani làm chủ – phát triển. Dự án trị giá 24 triệu USD này sẽ chiếm một phần lớn ngọn đồi Balda, nơi có rừng, đồng cỏ và các hang động được cư dân ít nhất 10 làng bộ lạc quanh đó coi là linh thiêng.

Theo cáo buộc, để thúc đẩy dự án, chữ ký và dấu vân tay của gần 600 người bộ lạc đã được thu thập trong các cuộc họp hội đồng làng ở Balda và Bannur hôm 9/10 năm ngoái. Bannur cách Balda 5km. Khara nói ông không dự cuộc họp ở Balda mà cùng vợ, chị gái và những người dân khác biểu tình phản đối mỏ cách trụ sở hội đồng làng khoảng 100 mét. “Dấu vân tay đó là giả. Chúng tôi không dự cuộc họp làng. Chúng tôi đều bận biểu tình bên ngoài”, ông nói với Al Jazeera.

Hiến pháp Ấn Độ công nhận quyền của các cộng đồng bản địa đối với vùng đất truyền thống. Luật rừng và các luật trao quyền tự trị cho vùng bộ lạc quy định nghị quyết của hội đồng làng là bắt buộc đối với mọi việc chuyển đổi mục đích sử dụng đất. Một nghị quyết chỉ có hiệu lực nếu ít nhất 50% số người trưởng thành trong làng đồng ý bằng văn bản. Tài liệu chính phủ khẳng định toàn bộ 580 người trưởng thành – 360 ở Balda và 227 ở Bannur – đã đồng ý nhường đất cho mỏ Adani. Nhưng những người đứng đầu hội đồng làng được bầu ở cả hai làng phủ nhận việc thu chữ ký và gọi hai cuộc họp là “không hợp lệ”.

Ảnh do dân làng chụp tại hai cuộc họp cho thấy tổng số người tham dự chỉ khoảng 100 – gần 40 ở Balda và 68 ở Bannur – thấp hơn nhiều so với mức tối thiểu 50% cần có để thông qua nghị quyết hợp lệ. Người dân còn cáo buộc phần lớn chữ ký trên văn bản nghị quyết là giả mạo, làm giả hoặc mạo danh. Họ cho rằng tài liệu có chữ ký của những người không tồn tại, thậm chí cả tên của người đã chết nhiều năm trước. Một số người nói chữ ký của họ từ một cuộc họp hội đồng làng khác, không liên quan, đã bị dán vào văn bản về mỏ bô-xít.

Al Jazeera cho biết đã gửi email cho tập đoàn Adani và người phụ trách truyền thông của tập đoàn vào ngày 18/8 để đề nghị phản hồi các cáo buộc giả mạo, gian lận, sau đó tiếp tục gửi yêu cầu thứ hai vào ngày 25/9 nhưng không nhận được trả lời. Cơ quan này cũng tìm phản hồi từ Manoj Satyawan Mahajan, thẩm phán huyện – quan chức cấp cao nhất ở Koraput – về những lo ngại của người dân, và từ Rohit Varma, cảnh sát trưởng huyện Koraput, nhưng không nhận được hồi âm.

‘Họ lấy tờ giấy khỏi tay tôi’

Nhiều người dự họp nói họ phản đối dự án khai thác. Madhav Kuntili, một nông dân ở Bannur, kể họ được cho biết nếu mỏ được phép hoạt động, làng sẽ có đường, việc làm, hệ thống thoát nước, kết nối nước và một trường học. Koraput là một trong những huyện kém phát triển nhất Ấn Độ nên những lời hứa tương tự thường có sức nặng. Kuntili nói một tài liệu được chuyền tay để xin chữ ký; khi ông nói sẽ không ký nếu rừng bị chuyển đổi, họ lấy tờ giấy đi.

Tại Balda và Bannur, Al Jazeera gặp nhiều người dân sững sờ khi thấy chữ ký hoặc dấu vân tay của mình trên nghị quyết. Rama Hantal, 60 tuổi, nằm bất động bên cửa căn lều tôn gỗ gỉ sét. Ông bị liệt nhiều năm và không nói được. Con dâu Chandrama Hantal khẳng định không có khả năng ông dự cuộc họp hoặc ký tên. Trong khi đó, tên Hantal xuất hiện trên mẫu đồng thuận bằng tiếng Odia, ngôn ngữ chính thức của bang, còn tên Chandrama lại có dấu vân tay; cô cũng phủ nhận đã dự họp.

Trong số những người ký có ba người tên Gurubari Khara với dấu vân tay được cho là ủng hộ dự án mỏ. Ở Balda, dân làng chỉ xác định được hai “Gurubari”: một người sống cách đó 3km phủ nhận dự họp, và một người trong làng đã qua đời trước cuộc họp. Con trai người đã khuất, Sahdev, nói mẹ ông mất tháng 2/2025, gần 75 tuổi, và đặt câu hỏi làm sao họ có thể giả mạo sự hiện diện và chữ ký của bà tám tháng sau đó. Hai người khác trong gia đình Gurubari thứ nhất cũng được ghi là người ký – người chồng nằm liệt giường sau khi ngã cây ba tháng trước cuộc họp và một cháu trai – đều phủ nhận dự cuộc họp ngày 9/10. Gurubari thứ ba vẫn chưa được xác định.

Al Jazeera cho biết đã phỏng vấn hơn 20 người và tiếp cận hồ sơ từ cả hai làng nhưng không thể xác minh ít nhất 67 người được ghi là người ký trong nghị quyết. Ở Bannur, ít nhất ba người đã chết được đại diện bằng dấu vân tay; gia đình của cả ba – cũng được ghi là người đồng thuận – xác nhận người thân đã qua đời. Nakul Alang, 35 tuổi, con trai của Sanai Alang, người được ghi ở số thứ tự 108 trong nghị quyết Bannur, nói mẹ anh mất bốn năm trước. Chữ ký của Nakul bằng tiếng Odia, nhưng anh nói mình đang làm việc tại một công trường ở Visakhapatnam, thành phố ven biển bang Andhra Pradesh lân cận, cách Koraput 170km. “Tôi không biết ai đã ghi tên và chữ ký của chúng tôi”, anh nói.

Cuộc họp vội vã, bị cho là ‘gian lận’

Ở trang 10 của văn bản nghị quyết Bannur dài 16 trang, 13 cái tên được viết bằng cùng một nét chữ, bên cạnh là dãy dấu vân tay ngay ngắn. Khi Sunadhar Muduli, một nông dân 50 tuổi, nhìn thấy tờ giấy, ông nhận ra ngay đó là chữ viết của mình. “Nhưng không ai trong chúng tôi từng dự cuộc họp Gram Sabha”, ông nói.

Muduli kể Ramnath Pungi, người làm hợp đồng cho văn phòng thuế địa phương, đến làng vào tháng 12 và đưa ông một cuốn sổ đăng ký, yêu cầu điền tên những cư dân muốn được chính phủ công nhận đất truyền thống. Nhiều cộng đồng bộ lạc từ lâu bị loại khỏi giấy tờ đất đai, canh tác trên đất “thuộc sở hữu nhà nước” qua nhiều thế hệ; việc cử nhân viên hợp đồng đến thu thập thông tin về nông dân không hiếm ở vùng này.

Theo Muduli, Pungi nói cần chữ ký của mọi người. Ông đề nghị tập hợp dân làng nhưng Pungi nói không cần thiết và ông có thể ký thay. Muduli sau đó gọi một số cư dân để xin phép, “viết tên họ vào một bên trang giấy rồi hai người lần lượt điểm chỉ cạnh tên”. Ông nói đó là ý của Pungi và ông chỉ làm theo hướng dẫn. Mãi đến tháng 6, khi Al Jazeera đến Bannur, Muduli mới thấy tờ giấy đó được đưa vào dự thảo nghị quyết về mỏ.

Pungi cũng xác nhận với Al Jazeera rằng các chữ ký được thu thập với mục đích khác. “Tôi được trả 3.000 rupee để thu tài liệu và ký giấy tờ giải quyết đất đai của từng làng. Tôi chỉ nộp tờ giấy có chữ ký cho văn phòng thuế. Tôi không biết họ sẽ dùng vào việc này. Tôi cũng phản đối khai thác mỏ trong vùng”, ông nói.

Theo hướng dẫn chính thức, thông báo về cuộc họp Gram Sabha phải được đưa ra hai tuần trước ngày họp để bảo đảm đủ số người dự. Tuy nhiên, nhiều cư dân nói thông báo được dán ngoài văn phòng hội đồng làng vào ngày 8/10, chỉ một ngày trước cuộc họp; các thông báo mà Al Jazeera tiếp cận được đề ngày 22 và 23/9/2025.

Phê duyệt mỏ được cho là ‘vội vã bất thường’

Chính quyền bang Odisha được cho là đã thúc đẩy dự án mỏ của Adani một cách vội vã. Tháng 2/2023, bang Odisha tuyên bố Adani Enterprises là nhà thầu được ưu tiên cho mỏ ở Koraput, ngay lập tức gây phản đối từ người bộ lạc ở Balda và Bannur. Họ tuần hành đến văn phòng chính quyền địa phương để phản đối việc khai thác 157ha đất rừng, phá cây và di dời cư dân.

Hai năm sau, ngày 6/3/2025, chính quyền bang tổ chức một cuộc điều trần công khai – thủ tục bắt buộc để lấy ý kiến, trong đó dân làng được cung cấp thông tin dự án và phản đối được ghi nhận chính thức. Đa số dân làng bày tỏ phản đối dự án. Bất chấp phản đối, giấy phép môi trường – phê duyệt then chốt sau đánh giá tác động sinh thái – được cấp vài tháng sau đó.

Theo luật Ấn Độ, các cộng đồng sống trong rừng từ lâu bị loại khỏi quyền sở hữu đất có thể yêu cầu quyền cá nhân hoặc cộng đồng đối với đất rừng truyền thống. Balda và các cộng đồng lân cận đã xin quyền đối với 2.500ha đất rừng vào năm 2025; phần lớn diện tích này trùng với khu vực thuê mỏ. Thông thường việc giải quyết khiếu nại gồm tổng hợp hồ sơ, phê duyệt của cơ quan địa phương, xác minh của quan chức và thời gian để kháng nghị nếu bị sửa đổi hoặc bác bỏ; quá trình này thường rất chậm.

Vào tháng 1, nhà chức trách “giải quyết” các khiếu nại quyền cộng đồng mà không thông báo cho hội đồng làng. Chưa đến một phần năm diện tích được yêu cầu được công nhận, còn toàn bộ khu vực mỏ bị loại khỏi khiếu nại. Dân làng thường được cho thời gian kháng nghị, nhưng trong trường hợp này, hai ủy ban kháng nghị xác nhận quyết định chỉ trong ba ngày, thậm chí không cho dân làng thời gian nộp đơn, theo cáo buộc của người dân.

Ajaya Muduli thuộc nhóm ba người được các làng bị ảnh hưởng ủy quyền tiếp cận tòa án Ấn Độ, ký tài liệu, thực hiện các bước pháp lý và làm việc với các ủy ban chính phủ trong cuộc đấu tranh ngăn việc lấy đất. Ông nói quá trình thu hồi đất diễn ra “vội vã bất thường” và người dân đã bảo vệ vùng đất linh thiêng này qua nhiều thế kỷ nhưng không được hỏi ý kiến. “Đây là chiến thuật rõ ràng nhằm áp đặt mỏ lên chúng tôi mà không có sự đồng thuận, đồng thời tước đoạt quyền của chúng tôi”, ông nói với Al Jazeera.

Ngay sau các cuộc họp Gram Sabha ngày 9/10, dân làng viết thư lên chính quyền địa phương yêu cầu tổ chức lại, nêu tính chất vội vã và việc trưởng làng tuyên bố các cuộc họp “không hợp lệ”. Tuy nhiên, đến ngày 15/10, các nghị quyết bị cho là giả mạo đã được đưa vào hồ sơ chính thức; mãi đến ngày 11/2 năm nay, tài liệu mới được công bố trên trang web của bộ môi trường.

Đến nay, hơn 50 người từ nhiều làng ở Koraput đã nộp bản khai có tuyên thệ khẳng định không dự các cuộc họp hội đồng làng và chữ ký hoặc dấu vân tay của họ bị làm giả. Họ cũng nộp đơn lên tòa án và chính quyền huyện, cùng đơn khiếu nại cảnh sát về cáo buộc giả mạo, yêu cầu điều tra việc giao đất cho mỏ Adani. Tháng 3, 10 làng bị ảnh hưởng quanh đồi Balda tổ chức các cuộc họp bác bỏ nghị quyết trước đó của hội đồng làng và tái khẳng định phản đối mỏ bô-xít.

Tháng 5, Muduli thay mặt dân làng tiếp cận tòa án, nhưng đã quá muộn. Ngày 7/5, mọi phê duyệt cần thiết được cấp cho Kalinga Alumina Limited và đất rừng được bàn giao cho dự án khai thác bô-xít trị giá 24 triệu USD, cùng nhà máy luyện alumin liên quan, theo hợp đồng thuê 50 năm. Không có khoản bồi thường nào được hứa cho dân làng.

Rajendra Khara, cư dân Balda, nói với Al Jazeera: “Những gì họ làm là bất hợp pháp, nhưng chúng tôi sẽ không lùi bước”. Dù các phê duyệt đã được cấp, công việc thực tế chưa khởi công. Dân làng tuyên bố sẽ ngăn thi công. “Dù chuyện gì xảy ra, chúng tôi sẽ không bao giờ giao nó cho Adani. Đây là đất tổ tiên của chúng tôi”, ông nói.

‘Xu hướng đáng lo ngại’

Arpitha Kodiveri, trợ lý giáo sư khoa học chính trị tại Đại học Vassar (Mỹ), người nghiên cứu luật môi trường và công lý liên quan khai thác mỏ ở Ấn Độ, nói với Al Jazeera rằng việc bỏ qua sự đồng thuận của chủ đất tạo tiền lệ cho thực hành bất hợp pháp. Bà cho rằng điều đáng lo là nó đã trở thành thực hành hành chính bất hợp pháp nhằm thực thi quy định đồng thuận mà không tuân thủ thủ tục và pháp luật. Theo bà, những bất thường được cáo buộc trong quá trình đồng thuận có thể là căn cứ để các bên bị ảnh hưởng thách thức phê duyệt của chính phủ; quy định cũng cần nêu rõ hậu quả đối với việc đồng thuận không đúng quy cách và yêu cầu trách nhiệm khi các điều khoản bắt buộc bị bỏ qua. “Cần thiết lập hướng dẫn để quá trình này được thực hiện đúng tinh thần chứ không chỉ trên giấy, và để báo hiệu rằng có hậu quả đối với hành vi giả mạo chữ ký hoặc lấy chữ ký của người đã chết. Điều này đã xảy ra quá nhiều lần ở Odisha và nơi khác, tạo thành một xu hướng rất đáng lo ngại”, bà nói.

Land Conflict Watch, tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại New Delhi, cho biết đã theo dõi ít nhất 28 trường hợp “xung đột” liên quan đồng thuận từ các dự án khai thác mỏ, trồng rừng, năng lượng và hạ tầng khác ở Ấn Độ từ năm 2003. Tổ chức này cũng phát hiện các cáo buộc giả mạo, né tránh tham vấn công bắt buộc và khai thác cưỡng chế đất tổ tiên khi nghiên cứu các xung đột đó.

Các nghiên cứu của chính phủ cũng cho thấy xu hướng tương tự. Báo cáo năm 2024 của Cơ quan Kiểm toán và Kiểm soát Ấn Độ về quản lý đất ở vùng bộ lạc phát hiện 136 vi phạm đồng thuận trong các dự án khai thác mỏ và dự án khác. Trong 73 vụ, không có cuộc họp Gram Sabha nào được tổ chức; 29 vụ khác thu hồi đất mà bỏ qua ý kiến của hội đồng làng.

Những năm gần đây xuất hiện các cáo buộc làm giả thẳng thừng nghị quyết Gram Sabha. Năm 2023 tại Sijimali, cách Balda khoảng 180km, dân làng phát hiện các đồng thuận và cuộc họp bị làm giả tương tự cho một mỏ bô-xít của Vedanta Resources, công ty khai thác mỏ lớn nhất Ấn Độ thuộc một tập đoàn có trụ sở tại London. Ít nhất tám làng phủ nhận đồng thuận giao 708ha đất rừng, dù tài liệu chính thức nói ngược lại. Sijimali gần như biểu tình liên tục từ đó, leo thang thành bạo lực vào tháng 4 khi đụng độ giữa cảnh sát và người biểu tình khiến 70 người bị thương.

Shomona Khanna, luật sư Tòa án Tối cao chuyên về luật môi trường và bộ lạc, nói: “Nếu Gram Sabha không đồng thuận thì phê duyệt rừng là bất hợp pháp và phải bị hủy. Họ đang chế giễu luật pháp”. Bà cho rằng đây là các tội hình sự; bất kỳ ai tước đoạt quyền rừng của cư dân rừng hoặc cản trở việc hưởng quyền rừng đều phạm tội, được gọi là hành vi tàn bạo theo luật Ấn Độ.

Trở lại Balda, dân làng lo ngại nếu khai thác bắt đầu, các dòng suối nuôi lúa sẽ cạn, rừng cung cấp bầu bí, trái cây, hoa, vỏ cây, củi và cây thuốc sẽ bị ảnh hưởng. Như nhiều cộng đồng bộ lạc bản địa, đức tin vật linh của họ gắn với rừng xung quanh – nơi có các miếu nhỏ, tượng và hang động linh thiêng. Raghunath Hanthal, 70 tuổi, thầy tế ở Balda, nói: “Rừng là tất cả đối với chúng tôi. Nữ thần của chúng tôi ở đây”. Trên tài liệu chính thức, tên ông được ghi ở số thứ tự 171 với chữ ký bằng tiếng Odia. “Tôi thậm chí không đến cuộc họp. Chúng tôi ở đây, biểu tình ngày hôm đó. Lấy đi rừng không chỉ hủy hoại sinh kế mà còn khiến nữ thần của chúng tôi nổi giận”, ông nói.