Malaysia đón Thủ tướng Myanmar Min Aung Hlaing: Đón tiếp hay dung dưỡng bất công?

Ngày 8/10, Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim đã chủ trì lễ đón chính thức Thủ tướng Myanmar Min Aung Hlaing tại Putrajaya, với nghi thức duyệt binh và tiệc trưa chính thức. Đây là chuyến thăm đầu tiên của lãnh đạo quân sự Myanmar tới Malaysia kể từ cuộc đảo chính năm 2021. Chín ngày trước đó, Malaysia đã trục xuất 1.476 người Myanmar bằng đường biển trong giai đoạn đầu của kế hoạch hồi hương 5.000 người.

Kuala Lumpur gọi đây là "ngoại giao thực dụng". Tuy nhiên, trên thực tế, động thái này tiếp sức cho xu hướng rút lui khỏi các cơ chế trách nhiệm quốc tế của chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump, làm suy yếu hệ thống luật pháp và thể chế mà các quốc gia nhỏ phụ thuộc nhiều nhất.

Áp lực trong nước

Từ tháng 5, làn sóng ngôn từ thù địch và thông tin sai lệch trực tuyến nhắm vào cộng đồng người Rohingya – nhóm tị nạn lớn nhất Malaysia – đã gia tăng mạnh mẽ. Đến cuối tháng 7, ít nhất 9 trường học cộng đồng Rohingya đã đóng cửa hoặc đối mặt lệnh đóng cửa. Hơn 100 người Rohingya nói với UNHCR rằng cư dân tại làng Penang đã xua đuổi họ.

Sự thù địch này phớt lờ thực tế: cảnh sát trưởng Malaysia cho biết người Rohingya chỉ chiếm 0,02% tội phạm. Tuy nhiên, nghiên cứu của INITIATE.MY và Trung tâm Nghiên cứu Thù địch Có Tổ chức phát hiện nội dung do AI tạo ra đang khuếch đại thông tin sai lệch chống Rohingya trên khắp Malaysia, Indonesia, Ấn Độ và Bangladesh, coi người tị nạn là mối đe dọa và hợp thức hóa bạo lực tự phát.

Chính trị bầu cử cũng đóng vai trò. Sau thất bại nặng nề trong ba cuộc bầu cử bang và với cuộc tổng tuyển cử dự kiến trước tháng 2/2028, liên minh của ông Anwar có thể xem lập trường cứng rắn về hồi hương người Rohingya là cách thể hiện kiểm soát, dù sự thất vọng của cử tri và các đối thủ cánh hữu khiến lợi ích bầu cử trở nên khó đoán định.

Sự trốn tránh công lý lan rộng

Malaysia không hành động đơn độc. Mông Cổ đã đón Tổng thống Nga Vladimir Putin năm 2024 bất chấp lệnh bắt giữ của ICC, Hungary đón Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu năm 2025 bất chấp lệnh bắt giữ khác. Kuala Lumpur phủ nhận việc đón tiếp là công nhận chính thức, nhưng ông Anwar nói Malaysia sẽ nỗ lực đưa Myanmar tái hòa nhập đầy đủ vào ASEAN, và ông Min Aung Hlaing muốn có ghế tại hội nghị thượng đỉnh ASEAN tháng 11 tới ở Manila.

Mỗi lần đón tiếp như vậy khiến lần sau dễ dàng hơn, đồng thời gửi thông điệp tới các nhà lãnh đạo bị cáo buộc tội ác – từ Netanyahu đến Min Aung Hlaing – rằng phục hồi ngoại giao là có thể mà không cần chịu trách nhiệm.

ASEAN từng thử cách này. Tháng 4/2021, Min Aung Hlaing đồng ý với Đồng thuận Năm điểm, rồi phớt lờ: bạo lực tiếp diễn, đặc phái viên ASEAN chưa từng gặp bà Aung San Suu Kyi, và đối thoại toàn diện chưa bao giờ bắt đầu. Đòn bẩy thực sự duy nhất của khối là loại các nhà lãnh đạo quân sự khỏi hội nghị thượng đỉnh. Chuyên gia Myanmar Arkar Hein nhận định: "Việc đón ông ta trở lại mà không đòi hỏi gì đã thưởng cho sự thách thức đó và nói với Naypyidaw rằng thời gian cùng một cuộc bầu cử dàn dựng có thể đạt được điều mà thỏa hiệp lẽ ra phải đòi hỏi. Mỗi cái bắt tay ở nước ngoài cũng khiến chính quyền ít sẵn lòng nhượng bộ thực sự cho đối thủ, và thuyết phục họ rằng chỉ chiến trường mới quyết định tương lai Myanmar."

Câu hỏi về tính nhất quán

Malaysia đã dành nhiều thập kỷ xây dựng uy tín như một nhà kiến tạo hòa bình khu vực – danh tiếng khó giành được mà giờ đây đang bị đặt vào vòng nguy hiểm. Nước này đã hỗ trợ tiến trình hòa bình Bangsamoro từ năm 2001, giúp đàm phán một thỏa thuận hòa bình mang tính bước ngoặt ở miền nam Philippines, và hỗ trợ đàm phán tại miền nam Thái Lan từ năm 2013.

Tháng 11/2024, ông Anwar hoan nghênh lệnh bắt giữ của ICC đối với ông Netanyahu và cựu bộ trưởng quốc phòng Israel, nói rằng họ "nên bị bắt giữ ngay cả khi đang thăm các nước khác". Cùng tháng đó, công tố viên ICC tìm cách phát lệnh bắt giữ Min Aung Hlaing vì cáo buộc tội ác chống lại loài người nhắm vào người Rohingya, và một tòa án Argentina sau đó đã ra lệnh bắt giữ riêng.

Vụ kiện diệt chủng của Gambia chống Myanmar tại Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) tập trung vào các chiến dịch 2016-2017 do Min Aung Hlaing chỉ huy, khiến hàng nghìn người Rohingya thiệt mạng, bao gồm hiếp dâm hàng loạt và đốt hàng trăm ngôi làng, đẩy hơn 700.000 người sang Bangladesh. Các nhà điều tra Liên Hợp Quốc kêu gọi ông phải đối mặt với cáo buộc diệt chủng. Malaysia không phải thành viên Quy chế Rome và không có nghĩa vụ pháp lý bắt giữ ông. Nhưng uy tín của nước này với vai trò kiến tạo hòa bình và lập trường về Palestine đòi hỏi áp dụng một tiêu chuẩn cho tất cả.

Hồi hương không có biện pháp bảo vệ

Các cuộc hồi hương dựa trên những đảm bảo mà không cơ quan độc lập nào có thể kiểm chứng. UNHCR nói rằng họ không được tham gia vào các cuộc hồi hương và không có quyền truy cập để xác minh rằng việc trở về là tự nguyện, đồng thời cho rằng điều kiện an toàn không tồn tại. Những người bị trục xuất được cho là bao gồm 27 trẻ em.

Dù không phải thành viên Công ước Tị nạn, Malaysia vẫn bị ràng buộc bởi nguyên tắc tập quán không trục xuất (non-refoulement), và Báo cáo viên Đặc biệt của LHQ về Myanmar đã cảnh báo về những rủi ro đáng kể.

Naypyidaw nói không có người Rohingya nào liên quan vì không công nhận họ là công dân, nhưng những người hồi hương khác cũng đối mặt nguy cơ bị giam giữ tùy tiện, truy tố và cưỡng bức tuyển mộ. Quân đội thậm chí không kiểm soát được Bang Rakhine, nơi Lực lượng Arakan nắm hơn 90% lãnh thổ. Ngày 28/9, một ngày trước khi các cuộc hồi hương bắt đầu, một cuộc không kích của quân đội được cho là đã giết chết ít nhất 50 thường dân tại đây, sau hơn một chục vụ thảm sát hàng loạt khác của quân đội hồi đầu năm nay.

Chính quyền do quân đội hậu thuẫn cũng không thể mang lại hòa bình cần thiết cho việc hồi hương an toàn. Cuộc bầu cử của họ không có bỏ phiếu tại 67 trong số 330 thị trấn, và khi Min Aung Hlaing đề nghị đàm phán hòa bình vào tháng 4, Chính phủ Thống nhất Quốc gia (NUG) cùng các nhóm vũ trang sắc tộc lớn đã từ chối. Không có ngừng bắn và tiến trình chính trị toàn diện, những đảm bảo hồi hương an toàn chỉ là rỗng tuếch.

Tuy nhiên, sự thất vọng của Malaysia là chính đáng. Nước này đã tiếp nhận người tị nạn trong nhiều thập kỷ với ít hỗ trợ quốc tế, và việc tái định cư đã thu hẹp kể từ khi chính quyền Trump đình chỉ tiếp nhận người tị nạn Mỹ vào tháng 1/2025. Nhưng chia sẻ gánh nặng thất bại không thể biện minh cho việc hồi hương thiếu biện pháp bảo vệ.

Áp lực lên tòa án

ICC tồn tại để nạn nhân của diệt chủng, tội ác chiến tranh và tội ác chống loài người có thể tìm thấy công lý khi nhà nước của họ thất bại. Sứ mệnh đó giờ đây đối mặt áp lực chưa từng có. Ngày 9/10, vài giờ sau khi cựu thẩm phán ICC Navi Pillay giành giải Nobel Hòa bình, chính quyền Trump đã trừng phạt chính tòa án này. Burkina Faso, Mali, Niger, Chad và Venezuela đã tuyên bố rút khỏi ICC.

Tuy nhiên, các cường quốc tầm trung có thể phản kháng. 79 thành viên ICC, bao gồm Canada, Brazil, Mexico và Nam Phi, đã ủng hộ tòa án sau các lệnh trừng phạt đầu tiên của Mỹ vào tháng 2/2025, và đến tháng 5, chính phủ mới của Hungary đã đảo ngược quyết định rút lui của chính quyền tiền nhiệm. Tại Đông Nam Á, Philippines đã dẫn độ cựu Tổng thống Rodrigo Duterte tới The Hague, và ngày 8/10, các thẩm phán xác định ông đủ sức khỏe để hầu tòa vì tội ác chống loài người, với phiên xử dự kiến bắt đầu ngày 30/11.

Các cường quốc tầm trung nên nói không

Các cường quốc tầm trung như Malaysia, cùng các khối như ASEAN và Liên minh châu Âu, không thể ngăn chặn các lệnh trừng phạt của Mỹ, nhưng họ không cần phải đi theo chính quyền Trump. Như Thủ tướng Canada Mark Carney nói với Diễn đàn Kinh tế Thế giới vào tháng 1: các cường quốc tầm trung "phải hành động cùng nhau, vì nếu không ngồi vào bàn, chúng ta sẽ nằm trong thực đơn".

Malaysia và các nước láng giềng nên dẫn dắt bằng cách nói không: Không với các nỗ lực làm suy yếu tòa án, không với việc coi nhiệm kỳ tổng thống của Min Aung Hlaing như một trang giấy trắng, và không với việc hồi hương người Rohingya vào một cuộc xung đột đang diễn ra. Malaysia nên ủng hộ các nỗ lực buộc ông phải chịu trách nhiệm nếu thẩm phán ICC phát lệnh bắt giữ, và xem xét gia nhập Quy chế Rome – động thái mà nước này đã từ bỏ năm 2019.

Nói không không có nghĩa là rút lui. Kuala Lumpur nên gắn việc tái hòa nhập Myanmar vào ASEAN với tiến bộ thực chất trong Đồng thuận Năm điểm, bắt đầu bằng chấm dứt bạo lực và đối thoại toàn diện bao gồm NUG và các tổ chức vũ trang sắc tộc. Trong nước, nước này nên tạm dừng hồi hương cho đến khi một cơ quan độc lập xác nhận việc trở về là an toàn và tự nguyện, đồng thời buộc những kẻ đuổi, đe dọa hoặc tấn công người tị nạn phải chịu trách nhiệm.

Malaysia không nên gánh vác trách nhiệm này một mình. Các đối tác ASEAN, thành viên Tổ chức Hợp tác Hồi giáo và các nhà tài trợ nên tài trợ cho việc đăng ký, giáo dục và hòa nhập người tị nạn, và các quốc gia tái định cư nên khôi phục cam kết. Chính phủ cũng nên buộc các nền tảng công nghệ phải chịu trách nhiệm về việc khuếch đại thông tin sai lệch chống người tị nạn và yêu cầu hành động nhanh chóng chống lại hành vi kích động.

Trong nhiều năm, Malaysia đã cung cấp nơi trú ẩn cho người Rohingya và những người khác chạy trốn khỏi Myanmar khi ít quốc gia làm như vậy. Thành tích đó trao cho nước này cả vị thế lẫn trách nhiệm bảo vệ hệ thống công lý quốc tế mà họ đã theo đuổi từ lâu.

Quan điểm thể hiện trong bài viết này là của tác giả và không nhất thiết phản ánh lập trường biên tập của Al Jazeera.