‘Chiến dịch Tự do’ của ông Trump: Hải quân Mỹ có thể dẫn tàu mắc kẹt thoát khỏi Hormuz?

Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố Washington sẽ hướng dẫn các tàu bị mắc kẹt tại eo biển Hormuz ra vùng an toàn, trong một sáng kiến mang tên “Chiến dịch Tự do”, động thái này được coi là thách thức tiềm tàng đối với lệnh phong tỏa của Iran tại tuyến đường thủy chiến lược.

“Việc di chuyển tàu chỉ nhằm giải phóng cho những người, công ty và quốc gia không làm gì sai trái – họ là nạn nhân của hoàn cảnh”, ông Trump viết trên nền tảng Truth Social hôm Chủ nhật (theo giờ địa phương), gọi đây là một “cử chỉ nhân đạo”.

Theo Tổng thống Mỹ, chiến dịch này được tiến hành theo yêu cầu của các quốc gia có tàu bị mắc kẹt tại eo biển, mà ông mô tả là “những người ngoài cuộc trung lập và vô tội”.

Ông Trump cho biết thêm các đặc phái viên Mỹ đang có các cuộc thảo luận “tích cực” với Iran, nhưng cảnh báo bất kỳ sự can thiệp nào vào chiến dịch sẽ “phải được xử lý mạnh mẽ”. Vẫn chưa rõ chiến dịch sẽ được thực hiện như thế nào, khi Iran đã cảnh báo các tàu không được đi vào eo biển.

Vào thứ Hai (ngày đầu tiên của chiến dịch giải cứu tàu mắc kẹt), một tàu chiến Mỹ đã bị tên lửa của Hải quân Iran bắn trúng gần Jask, trong eo biển nằm giữa Iran và Oman. Mỹ đã bác bỏ tuyên bố của Iran, nhưng vụ việc làm dấy lên lo ngại về leo thang thù địch.

Hoạt động hàng hải qua eo biển đã bị gián đoạn sau khi Tehran kiểm soát tuyến đường thủy quan trọng này vài ngày sau khi Mỹ và Israel phát động các cuộc tấn công vào ngày 28 tháng 2. Chiến tranh và sự gián đoạn tại eo biển đã gây ra cú sốc giá dầu và ảnh hưởng nặng nề đến nền kinh tế toàn cầu. Việc Mỹ phong tỏa hải quân các cảng của Iran càng làm leo thang căng thẳng.

Tehran và Washington đã trao đổi các đề xuất thông qua trung gian Pakistan để chấm dứt chiến tranh kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực vào ngày 8 tháng 4, nhưng chưa đạt được thỏa thuận rộng hơn.

Iran yêu cầu chấm dứt vĩnh viễn các hành động thù địch, trong khi ông Trump nhấn mạnh Tehran trước tiên phải dỡ bỏ cái mà ông gọi là phong tỏa eo biển – tuyến đường vận chuyển khoảng 1/5 lượng xuất khẩu dầu khí toàn cầu. Tổng thống Mỹ cũng khẳng định chương trình hạt nhân của Iran vẫn là “lằn ranh đỏ”.

Cả hai bên tiếp tục đánh chặn và nhắm mục tiêu vào tàu thuyền trong bối cảnh đối đầu hải quân đang diễn ra, đặt ra câu hỏi về cách Tehran và Washington có thể dỡ bỏ phong tỏa eo biển Hormuz và đạt được một thỏa thuận hòa bình lâu dài.

Mục đích của 'Chiến dịch Tự do' là gì?

Ông Trump cho biết chiến dịch sẽ đảm bảo an toàn cho các tàu bị mắc kẹt. “Chúng tôi sẽ hướng dẫn tàu của họ rời khỏi các tuyến đường thủy bị hạn chế này một cách an toàn, để họ có thể tự do và thuận lợi tiếp tục công việc kinh doanh”, ông viết.

Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết sẽ hỗ trợ nỗ lực này, cùng với một sáng kiến rộng hơn của Bộ Ngoại giao – Khuôn khổ Tự do Hàng hải – nhằm cải thiện phối hợp và chia sẻ thông tin giữa các đối tác quốc tế.

Theo CENTCOM, việc triển khai của Mỹ có thể bao gồm các tàu khu trục, hơn 100 máy bay, các nền tảng không người lái và khoảng 15.000 quân nhân.

Jonathan Hackett, cựu chuyên gia hoạt động đặc biệt của Thủy quân lục chiến Mỹ và cựu đặc vụ phản gián, cho biết sáng kiến này phản ánh sự thu hẹp các mục tiêu của Mỹ.

“Khi bắt đầu xung đột, các mục tiêu được công bố là thay đổi chế độ và vô hiệu hóa năng lực hạt nhân và tên lửa của Iran”, Hackett nói với Al Jazeera. “Các cột mục tiêu đó đã chuyển sang một kết quả kinh tế hơn, tập trung vào eo biển Hormuz.”

Ông cảnh báo bất kỳ cuộc đối đầu nào trên biển cũng có thể leo thang nhanh chóng. “Nếu chúng ta có các cuộc chạm trán đối lập, Mỹ sẽ không chỉ hộ tống tàu – mà sẽ bảo vệ chúng. Điều đó tạo ra một phép tính rủi ro mới, đặc biệt là cho các công ty bảo hiểm.”

Hackett cũng đặt câu hỏi liệu Mỹ có đủ nguồn lực hay không. “Chỉ có khoảng một chục tàu Hải quân có khả năng bảo vệ vận tải biển,” ông nói. “Trước chiến tranh, hơn 100 tàu đi qua eo biển mỗi ngày. Con số đơn giản là không khả thi.”

Các nhà phân tích cho rằng sáng kiến này cũng có thể nhằm ổn định thị trường toàn cầu. Bất chấp lệnh ngừng bắn, việc Iran phong tỏa và áp lực hải quân của Mỹ đã đẩy giá dầu tăng cao, gây ra căng thẳng kinh tế và áp lực chính trị trong nước đối với Mỹ.

Tuyên bố được đưa ra trong bối cảnh ngoại giao bị đình trệ. Iran đã đề xuất một kế hoạch 14 điểm để kết thúc chiến tranh, nhưng ông Trump gọi đó là “không thể chấp nhận được”. Bộ Ngoại giao Iran hôm thứ Hai cho biết đang đánh giá phản hồi từ Washington đối với đề xuất của mình.

Có bao nhiêu tàu bị mắc kẹt?

Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) ước tính có tới 20.000 thủy thủ bị mắc kẹt trên khoảng 2.000 tàu trong Vịnh gần eo biển Hormuz. Chúng bao gồm các tàu chở dầu khí, tàu chở hàng, tàu chở hàng rời và tàu du lịch.

Kể từ khi xung đột bắt đầu, IMO đã ghi nhận ít nhất 19 vụ tấn công vào tàu thuyền, khiến 10 thủy thủ thiệt mạng và 8 người bị thương. IMO cảnh báo nhiều tàu đang cạn kiệt trầm trọng lương thực, nhiên liệu và nước.

“Không có tiền lệ nào về việc mắc kẹt nhiều thủy thủ như vậy trong thời hiện đại,” Damien Chevallier, Giám đốc Ban An toàn Hàng hải của IMO, nói.

Tổ chức này kêu gọi tất cả các bên hạ nhiệt để cho phép các thủy thủ đoàn được sơ tán an toàn. Tuy nhiên, các vụ việc dọc eo biển vẫn tiếp diễn, với Cơ quan Thương mại Hàng hải Vương quốc Anh (UKMTO) báo cáo một tàu chở dầu ngoài khơi cảng Fujairah của UAE đã bị trúng đạn của vật thể lạ, nhưng tất cả thủy thủ đoàn đều an toàn. Trước đó vài giờ, UKMTO cho biết một tàu chở hàng rời đã bị tấn công bởi nhiều máy bay nhỏ gần bờ biển Iran.

Iran phản ứng thế nào?

Iran khẳng định các tàu đi qua eo biển phải trả phí và đi theo các tuyến đường được Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) phê duyệt.

Sau tuyên bố của ông Trump, Ebrahim Azizi, Chủ tịch Ủy ban An ninh Quốc gia của Quốc hội Iran, cảnh báo bất kỳ sự can thiệp nào của Mỹ sẽ vi phạm lệnh ngừng bắn. “Eo biển Hormuz và Vịnh Ba Tư sẽ không bị quản lý bởi những bài đăng ảo tưởng của ông Trump,” ông viết trên X.

Trong khi đó, lực lượng hải quân Mỹ đã bắt đầu các hoạt động rà phá thủy lôi tại eo biển, mặc dù việc làm sạch khu vực có thể mất nhiều tuần hoặc nhiều tháng.

Hackett chỉ ra hai rủi ro trước mắt: thủy lôi và năng lực hải quân của Iran. “Mỹ không còn tàu quét mìn chuyên dụng,” ông nói. “Và Iran vẫn có năng lực đáng kể, bao gồm các tàu tấn công nhanh có thể quấy rối hoặc chặn vận chuyển.”

Ông cũng chỉ ra vai trò của các công ty bảo hiểm. “Ngay cả khi việc đi lại được tuyên bố là an toàn, câu hỏi đặt ra là liệu các công ty có sẵn sàng mạo hiểm tàu và thủy thủ đoàn mà không có sự đảm bảo hay không.”

Hackett nói thêm rằng việc coi 'Chiến dịch Tự do' là nhân đạo cũng đặt ra nhiều câu hỏi. “Nếu điều này là để giúp các thủy thủ bị mắc kẹt, họ đã ở đó bao lâu? Có nguồn lực nào? Và điều gì xảy ra nếu những thủy thủ đó đến từ các quốc gia mà Mỹ có quan hệ căng thẳng?”

Harlan Ullman, cựu sĩ quan hải quân Mỹ và chủ tịch Tập đoàn Killowen, nói với Al Jazeera rằng chiến dịch có thể làm giảm căng thẳng – nhưng chỉ khi Iran cho phép. “Nếu đây là khúc dạo đầu cho các cuộc đàm phán và Iran cho phép quá cảnh, đó có thể là một bước tích cực,” Ullman nói. “Nhưng nếu eo biển bị rải mìn hoặc Iran chống đối, điều này có thể trở nên rất nguy hiểm. Iran có máy bay không người lái và tàu cao tốc có thể gây khó khăn. Bất kỳ cuộc tấn công nào vào tàu chiến Mỹ gần như chắc chắn sẽ gây ra sự trả đũa.”

Ullman nhấn mạnh ngoại giao vẫn là điều cần thiết cho một thỏa thuận hòa bình lâu dài. “Giải pháp duy nhất là mở lại eo biển, sau đó là các cuộc đàm phán bền vững về chương trình hạt nhân của Iran. Nếu điều này được suy tính kỹ lưỡng, nó có thể giúp ích. Nếu không, nó có nguy cơ leo thang.”

Tiền lệ cho việc này?

Tình hình hiện tại giống với cuộc Chiến tranh Tàu chở dầu những năm 1980, trong cuộc xung đột Iran-Iraq, khi cả hai bên tấn công các tàu chở dầu trong Vịnh.

Chiến tranh đó bắt đầu vào năm 1980 khi Iraq xâm lược Iran. Đến năm 1984, nó đã mở rộng ra Vịnh, với các cuộc tấn công nhằm vào tàu chở dầu để bóp nghẹt các huyết mạch kinh tế. Iran đáp trả bằng cách nhắm mục tiêu vào các tàu liên quan đến Iraq và các đồng minh của nước này.

Năm 1987, Mỹ phát động Chiến dịch Earnest Will, hộ tống các tàu chở dầu Kuwait được treo cờ Mỹ dưới sự bảo vệ của Washington. Năm sau, tàu khu trục USS Samuel B Roberts của Mỹ bị hư hại nặng bởi một quả thủy lôi của Iran, dẫn đến Chiến dịch Praying Mantis, một cuộc tấn công lớn của Mỹ vào lực lượng hải quân Iran. Xung đột tại Vịnh lắng xuống sau đó vào năm 1988 sau lệnh ngừng bắn do Liên Hợp Quốc làm trung gian giữa Iran và Iraq.