Ảnh vệ tinh hé lộ cuộc chiến Sudan tàn phá 'vựa lúa' của đất nước

Cuộc nội chiến ở Sudan, bùng phát từ ngày 15/4/2023, không chỉ gây ra thảm kịch nhân đạo mà còn hủy hoại nền nông nghiệp của đất nước. Một cuộc điều tra kỹ thuật số của Al Jazeera sử dụng ảnh vệ tinh Sentinel-2 và chỉ số thực vật NDVI đã phơi bày mức độ thiệt hại đối với các dự án tưới tiêu lớn nhất của Sudan tại các bang Gezira, Sennar và Khartoum.

Những cánh đồng màu mỡ ở miền trung Sudan, vốn được coi là “vựa lúa” của đất nước, đã bị tàn phá nặng nề. Các ô xanh hình học từng xác định vùng nông nghiệp trọng điểm giờ đã chuyển thành màu nâu hoang tàn, khô cằn.

Giao tranh bắt đầu ở thủ đô Khartoum và nhanh chóng lan rộng. Lực lượng Hỗ trợ Nhanh (RSF) đã tiến chiếm vùng trung tâm và phía đông Sudan vào cuối năm 2023, bao gồm các bang Gezira, Sennar và Khartoum. Dữ liệu vệ tinh cho thấy sự sụp đổ thảm khốc của nông nghiệp trong thời kỳ RSF kiểm soát vào năm 2024, sau đó là sự phục hồi yếu ớt khi quân đội kiểm soát trở lại vào năm 2025.

Sự sụp đổ của dự án Gezira

Dự án tưới tiêu Gezira, từ lâu đã là xương sống nông nghiệp của Sudan, trải dài 924.000 ha giữa sông Nin Xanh và Nin Trắng. Sau khi RSF chiếm Wad Madani, thủ phủ bang Gezira, vào tháng 12/2023, hệ thống nông nghiệp tan rã. Sản lượng lúa mì tại Gezira giảm tới 58% trong vụ mùa 2023-2024.

Theo các đánh giá độc lập, sự suy giảm này là kết quả của việc phá hủy có hệ thống cơ sở hạ tầng nông nghiệp. Các tay súng RSF đã chuyển hướng kênh tưới, làm ngập đất nông nghiệp, thậm chí dùng bao tải mùa màng làm cầu tạm qua kênh. Kênh al-Haiwawa, huyết mạch phục vụ 2.360 nông dân tại 48 ngôi làng, là một trong những kênh bị hư hại nặng nề nhất.

Tác động kinh tế rất lớn: giá một bao phân bón 50 kg tăng từ 20.000 lên 120.000 bảng Sudan (từ 33 USD lên 200 USD), giá thuê máy kéo tăng gấp ba. Các tay súng RSF còn cướp kho hạt giống quốc gia và kho lương thực của Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) tại Wad Madani, vốn chứa đủ lương thực nuôi sống 1,5 triệu người trong một tháng. Lệnh cắt sóng viễn thông của RSF đầu năm 2024 cũng khiến 200 trong số 300 bếp ăn từ thiện địa phương phải đóng cửa.

Sự tàn phá tương tự cũng diễn ra tại các dự án Rahad và Suki thuộc bang Sennar và Gedaref. Dưới sự kiểm soát của RSF trong suốt năm 2024, sức khỏe cây trồng tại hai khu vực này suy giảm nghiêm trọng.

Phân tích dữ liệu vệ tinh và sự phục hồi mong manh

Để đo lường mức độ tàn phá, các nhà điều tra đã phân biệt cây trồng thực tế với cỏ dại mọc hoang. Trong các khu tưới tiêu có quy hoạch như Gezira, nông nghiệp dựa vào sự phối hợp của con người: vận hành trạm bơm, mở cửa nước và bón phân. Khi hệ thống hoạt động, ảnh vệ tinh cho thấy các ô xanh hình học rõ ràng. Khi hệ thống sụp đổ, các mảng xanh và nâu hỗn loạn xuất hiện, báo hiệu đất bỏ hoang.

Dữ liệu vệ tinh cho thấy mối tương quan trực tiếp giữa kiểm soát quân sự và an ninh lương thực. Tháng 11/2024, quân đội Sudan (SAF) tái chiếm Singa (bang Sennar) và Wad Madani vào tháng 1/2025. Đến tháng 3/2025, quân đội kiểm soát hầu hết hai bang. Dữ liệu NDVI tháng 12/2025 ghi nhận sự cải thiện đáng kể sức khỏe cây trồng tại các dự án Gezira, Rahad và Suki, dù chưa bằng thời kỳ trước chiến tranh.

Báo cáo của Phân loại Giai đoạn An ninh Lương thực Tích hợp (IPC) trước đó cảnh báo 25,6 triệu người (một nửa dân số Sudan) đối mặt với mất an ninh lương thực cấp tính, trong đó 755.000 người ở tình trạng đói thảm họa. Đến cuối năm 2025, IPC ghi nhận 3,4 triệu người không còn ở mức khủng hoảng, nhờ sự ổn định dần tại Gezira, Sennar và Khartoum sau khi RSF rút lui.

Nhóm đối chứng Khartoum và sự tàn phá công nghiệp

Để loại trừ yếu tố thời tiết, các nhà điều tra sử dụng bang Khartoum làm “nhóm đối chứng”. Khartoum có cùng khí hậu và lượng mưa với Gezira, nhưng SAF chỉ tuyên bố kiểm soát hoàn toàn vào tháng 5/2025. Ảnh vệ tinh bốn dự án nông nghiệp lớn quanh thủ đô cho thấy không có sự phục hồi đáng kể nào trong năm 2025, các cánh đồng vẫn hoang tàn, phủ cỏ dại. Điều này cho thấy sự ổn định an ninh thôi chưa đủ; nông dân cần cả một mùa vụ ổn định để sửa kênh, tìm giống và thu hoạch.

Ngoài đồng ruộng, chiến tranh cũng phá hủy cơ sở hạ tầng công nghiệp. Theo Bộ trưởng Công nghiệp Sudan Mahasin Ali Yagoub, tại bang Gezira có 126 cơ sở công nghiệp lớn và 3.131 nhà máy nhỏ bị hư hại nặng. Trong khi một số nhà máy ở Wad Madani được tái thiết hạn chế vào đầu năm 2026, các khu công nghiệp ở Khartoum vẫn đổ nát với gần 3.200 cơ sở bị phá hủy, không có dấu hiệu phục hồi.

Đối với hàng triệu người Sudan phụ thuộc vào những vùng đất này để sinh tồn, việc quay trở lại đồng ruộng bị che phủ bởi quy mô mất mát. Dù ảnh vệ tinh cho thấy các ô xanh hình học đang dần trở lại, những vết sẹo của cơ sở hạ tầng bị cướp phá và kênh đào bị nhấn chìm vẫn là lời nhắc nhở ám ảnh về một “vựa lúa” bị đẩy đến bờ vực của nạn đói.