Châu Âu có thể lấp khoảng trống ở Lebanon khi lực lượng gìn giữ hòa bình của LHQ rút?

Khi nhiệm vụ gìn giữ hòa bình kéo dài gần 50 năm của Liên Hợp Quốc tại miền nam Lebanon dự kiến kết thúc vào cuối năm 2026, các đề xuất về việc Liên minh châu Âu (EU) triển khai phái bộ để lấp một phần khoảng trống đang thu hút sự chú ý. Lebanon, vẫn hứng chịu các cuộc oanh kích gần như hằng ngày của Israel với 1/5 lãnh thổ bị chiếm đóng và khoảng 335.000 người phải di dời, được dự kiến đưa vào chương trình nghị sự tại cuộc họp của các bộ trưởng quốc phòng và ngoại giao EU tại Ireland trong tuần này.

Cơ quan Đối ngoại châu Âu (EEAS), cơ quan ngoại giao của EU, đã đưa ra đề xuất về một phái bộ quân sự và dân sự kéo dài ba năm nhằm tư vấn và huấn luyện Lực lượng Vũ trang Lebanon (LAF) và Lực lượng An ninh Nội địa (ISF), bao gồm cả an ninh biên giới và hàng hải. Theo các quan chức, động thái này không nhằm thay thế lực lượng gìn giữ hòa bình của LHQ, được gọi là UNIFIL, mà nhằm tăng cường sức mạnh cho nhà nước Lebanon.

Tuy nhiên, trong khi Đại diện cấp cao về chính sách đối ngoại của EU, bà Kaja Kallas, từng tuyên bố với báo giới hồi tháng 5 rằng người châu Âu sẵn sàng lập một phái bộ để hỗ trợ LAF, bà cũng đặt câu hỏi liệu có sẵn sàng cho một phái bộ hoàn toàn mới thay thế toàn bộ nhiệm vụ của UNIFIL hay không.

Nhiệm vụ với nhiều giới hạn

UNIFIL được thành lập ngày 19/3/1978, chỉ vài ngày sau khi Israel xâm lược miền nam Lebanon. Kể từ đó, nhiệm vụ của lực lượng này đã được mở rộng nhiều lần, quan trọng nhất là sau cuộc chiến năm 2006 giữa Israel và nhóm Hezbollah của Lebanon, khi Nghị quyết 1701 của Hội đồng Bảo an LHQ thêm nhiệm vụ giám sát lệnh ngừng bắn và hỗ trợ LAF triển khai tại miền nam.

Dù vậy, UNIFIL chưa bao giờ được trao quyền thực thi bất kỳ điều khoản nào. Lực lượng này có thể quan sát, báo cáo và hộ tống nhưng không thể buộc Israel rút quân hoặc giải giáp bất kỳ nhóm vũ trang nào. Chính Israel lại là bên đứng sau phần lớn việc chấm dứt vai trò của UNIFIL, sau khi cáo buộc lực lượng này thất bại trong việc ngăn chặn sự tích lũy quân sự của Hezbollah dọc biên giới Israel-Lebanon.

Một lực lượng châu Âu mới khó có thể được giao nhiệm vụ xác nhận việc Israel rút quân hay giải giáp Hezbollah, theo ông Raymond Murphy, giáo sư tại Trung tâm Nhân quyền Ireland thuộc Đại học Galway, người từng phục vụ trong UNIFIL với tư cách lính gìn giữ hòa bình của LHQ. Vai trò của lực lượng mới có thể chỉ là giám sát, nhưng có "đủ khả năng sử dụng vũ lực để tự bảo vệ và thực hiện nhiệm vụ, chẳng hạn như tự do đi lại và ngăn chặn vận chuyển vũ khí trong khu vực".

Châu Âu không phải là lựa chọn duy nhất được thảo luận. LHQ cũng đang triển khai kế hoạch kế nhiệm: Một đề xuất trao vai trò còn lại cho Tổ chức Giám sát đình chiến của LHQ, và hồi tháng 6, Tổng thư ký LHQ Antonio Guterres đã đưa ra ba lựa chọn cho Hội đồng Bảo an với số lượng binh sĩ dao động từ 900 đến 3.000 người, so với khoảng 7.000 quân của UNIFIL vào tháng 6.

Israel có thể hưởng lợi từ khoảng trống quyền lực

Nguy cơ xảy ra khoảng trống tạm thời là "khá nghiêm trọng", theo nhà khoa học chính trị Lebanon Imad Salamey, một phần vì Israel có thể hưởng lợi từ tình hình này. Nếu không có lực lượng quốc tế, Israel có thể theo đuổi một thỏa thuận trong đó LAF "buộc phải phối hợp" trực tiếp hơn với lực lượng Israel, với Mỹ đóng vai trò "trung gian hoặc bảo lãnh", chuyển kiến trúc từ giám sát quốc tế sang phối hợp song phương giữa quân đội Lebanon và quân đội đang chiếm đóng lãnh thổ Lebanon.

"Một khi UNIFIL biến mất, các thỏa thuận thay thế được tạo ra trong bối cảnh không có lực lượng này có thể trở thành vĩnh viễn và khiến việc thành lập một lực lượng kế nhiệm khó khăn hơn đáng kể", ông Salamey nhận định.

Mỹ đã làm trung gian cho các cuộc đàm phán giữa Israel và Lebanon trong nhiều tháng, nhưng các nhà phê bình cho rằng các cuộc đàm phán này không buộc Israel từ bỏ các cuộc tấn công và chiếm đóng lãnh thổ Lebanon. Nếu lực lượng châu Âu được triển khai, ông Murphy không kỳ vọng điều đó sẽ thay đổi lập trường của Israel hay khiến nước này rút quân, điều sẽ khiến "cuộc sống rất khó khăn" cho bất kỳ lực lượng châu Âu nào triển khai tại đây.

Vấn đề có thể nằm ở khuôn khổ, không phải ở lực lượng

Israel và Lebanon đã nhất trí một khuôn khổ vào cuối tháng 6 về việc thiết lập các "khu vực thí điểm" - những khu vực mà Israel rút quân và LAF triển khai để đảm nhận trách nhiệm an ninh, bao gồm ngăn chặn Hezbollah quay trở lại. Các cuộc đàm phán tại Rome hồi đầu tháng 8 kết thúc mà không đạt được thỏa thuận về việc mở rộng mô hình khu vực thí điểm.

Đây là tiến trình chính trị mà bất kỳ phái bộ châu Âu nào cũng sẽ phụ thuộc vào, và việc lực lượng gìn giữ hòa bình là ai ít quan trọng hơn các điều khoản hiện diện của họ. Bất kỳ lực lượng nào được triển khai mà không có thỏa thuận chính trị toàn diện và nhiệm vụ được cả hai bên chấp nhận "sẽ có nguy cơ đối mặt với những giới hạn tương tự mà UNIFIL từng gặp phải", ông Salamey nói.

Nếu Israel tiếp tục các chiến dịch và giữ lực lượng bên trong Lebanon trong khi Hezbollah bác bỏ khuôn khổ, các nhân viên châu Âu có thể "nhanh chóng thấy sự trung lập của họ bị một trong hai bên đặt câu hỏi". Nếu không có cam kết có đi có lại, quy tắc được thống nhất và cơ chế thực thi thực tế, việc thay UNIFIL bằng một phái bộ châu Âu "có thể chỉ tái hiện những khó khăn của UNIFIL dưới một cái tên khác", ông nhận định.