Các nhóm vũ trang Iraq tuyên bố giải giáp, liệu có thành hiện thực?

Trong bài phát biểu đầu tiên trước Quốc hội trên cương vị Thủ tướng Iraq, ông Ali al-Zaidi nhanh chóng khẳng định cam kết: “Cải tổ bộ máy an ninh bằng cách hạn chế vũ khí trong tay nhà nước và tăng cường năng lực lực lượng an ninh.” Đây không phải lần đầu một thủ tướng Iraq hứa hẹn độc quyền sử dụng vũ khí, trong bối cảnh các nhóm vũ trang tự vệ, nhiều nhóm được Iran hậu thuẫn, đã tồn tại mạnh mẽ kể từ cuộc chiến do Mỹ phát động năm 2003.

Sức ép từ Washington nhằm giải giáp các nhóm này, cùng với những thách thức kinh tế từ cuộc chiến Mỹ-Israel với Iran, buộc Thủ tướng al-Zaidi phải siết chặt quyền lực của các nhóm vũ trang, vừa để thu hút đầu tư nước ngoài vừa tránh sự phẫn nộ của Mỹ. Nhiều nhóm đã tham gia cuộc xung đột khu vực, phóng tên lửa và máy bay không người lái vào các căn cứ Mỹ ở Iraq và vùng Vịnh.

Doanh thu dầu mỏ của Iraq giảm mạnh kể từ khi chiến tranh bùng nổ cuối tháng 2 và việc đóng cửa eo biển Hormuz – một trong những tuyến đường xuất khẩu dầu chính. Trước chiến tranh, Iraq xuất khẩu khoảng 3,3 triệu thùng/ngày, 90% qua eo biển Hormuz. Tháng 3, con số này giảm xuống còn khoảng 600.000 thùng/ngày. Dầu mỏ chiếm hơn 90% ngân sách nhà nước Iraq.

“Nền kinh tế lẫn sự ổn định không thể phát triển khi vũ khí nằm ngoài tầm kiểm soát của nhà nước,” nhà phân tích chính trị Mujashaa Altimimi nói với Al Jazeera. “Giải quyết vấn đề này giờ đây là nhu cầu kinh tế hơn là an ninh đối với thủ tướng.”

Al-Sadr dẫn đầu tiến trình

Một trong những thủ lĩnh Hồi giáo Shia quyền lực nhất Iraq, Muqtada al-Sadr, lập tức ủng hộ al-Zaidi khi ngày 27/5 tuyên bố nhóm Saraya al-Salam sẽ tách khỏi phong trào chính trị do ông kiểm soát và hội nhập thành viên vào lực lượng vũ trang nhà nước. “Tuân thủ lợi ích quốc gia và tránh các nguy hiểm đe dọa đất nước, chúng tôi có nghĩa vụ tuyên bố tách hoàn toàn Saraya al-Salam khỏi Phong trào Shia Quốc gia để họ hội nhập hoàn toàn vào nhà nước dưới quyền chỉ huy quân sự tối cao,” al-Sadr tuyên bố.

Al-Sadr cũng kêu gọi các nhóm vũ trang khác – đặc biệt là các nhóm liên kết với Lực lượng Huy động Bình dân (PMF) do Iran hậu thuẫn – làm theo. Một số nhóm như Asaib Ahl al-Haq (bị Mỹ liệt vào danh sách tổ chức khủng bố) đã hứa hẹn sẽ giải tán. Ông Faleh al-Fayyad, người đứng đầu PMF, cũng tuyên bố “tách hoàn toàn” giữa PMF và các nhóm chính trị, nhằm biến PMF thành “một tổ chức chịu sự quản lý thống nhất và trực thuộc tổng tư lệnh các lực lượng vũ trang.”

Tuy nhiên, các nhóm mạnh khác như Kataib Hezbollah và Harakat al-Nujaba đã bác bỏ việc giao nộp vũ khí cho nhà nước.

Con đường phía trước còn mờ mịt

Một nhân vật Shia có ảnh hưởng lớn, giấu tên, nói với Al Jazeera rằng các nhóm từ chối sẽ bị gạt ra ngoài lề, nhưng tiến trình hội nhập cần thận trọng. “Một quá trình giải tán các phe phái dài lâu sẽ tốt hơn đối đầu, vốn có thể gây đổ máu,” nhân vật này nói. “Những ai chối bỏ sẽ thấy mình cô đơn và nhận ra sai lầm.”

Nhưng ngay cả với các nhóm đã đồng ý, vẫn có câu hỏi về thực thi và kết quả. Liệu các nhóm tích lũy sức mạnh quân sự suốt nhiều năm có chịu giao nộp vũ khí không? Họ mong đợi điều gì đổi lại?

Trước đó, ông al-Sadr từng “nghỉ hưu” chính trị năm 2022 sau khi người ủng hộ cố chiếm Quốc hội. Dù tẩy chay bầu cử, ông vẫn đổi tên phong trào thành Phong trào Shia Quốc gia, cho thấy chưa từ bỏ chính trị. “Tôi nghĩ ông ấy muốn gửi thông điệp rằng dù không xuất hiện trên chính trường, tôi vẫn có thể gây ảnh hưởng,” Rahman al-Jebouri, Giám đốc Học viện Lãnh đạo và Quản trị Chính trị, nhận định. “Đây là một cử chỉ thông minh.”

Al-Jebouri cho rằng al-Sadr hiểu rõ xu thế khu vực, dưới áp lực Mỹ, về việc giải giáp các lực lượng phi nhà nước – và có thể đó là dấu hiệu ông đang tính quay lại chính trường. “Rất khó đoán cách ông ấy nghĩ, nhưng tôi tin giờ ông ấy có nền tảng vững chắc để tái xuất.”

Bước đi thực tế kế tiếp trong việc giải tán các nhóm vũ trang Iraq vẫn chưa rõ ràng. Các nhà phân tích cho rằng quá trình sẽ dài, phức tạp và nhiều bất ngờ. Một giải pháp đang được thảo luận là thành lập một bộ an ninh mới, hợp nhất các lực lượng như PMF và Peshmerga người Kurd. “Còn quá sớm để lạc quan,” nhà phân tích chính trị Iraq Hani Ashour nói. “Tốt hơn hãy nghĩ về thực tế với một chút lạc quan có giới hạn. Hãy chờ xem mọi chuyện diễn biến thế nào.”