Bộ trưởng Năng lượng Đông Nam Á họp giữa bối cảnh chiến sự Iran

Các bộ trưởng năng lượng Đông Nam Á nhóm họp trong tuần này để thảo luận về an ninh năng lượng khu vực, trong bối cảnh nguồn cung bị gián đoạn bởi cuộc chiến Mỹ - Israel nhắm vào Iran.

Cuộc họp của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) diễn ra trong hai ngày thứ Tư và thứ Năm, giữa lúc khu vực đang tìm cách giảm bớt phụ thuộc vào các chuỗi cung ứng năng lượng bị đảo lộn vì xung đột ở Trung Đông.

Các cuộc thảo luận tại Manila (Philippines) dự kiến bàn nhiều sáng kiến hợp tác năng lượng và năng lượng sạch, trong đó có khuôn khổ chia sẻ nhiên liệu và tích hợp lưới điện khu vực.

ASEAN, một trong những khối kinh tế tăng trưởng nhanh nhất thế giới với tổng GDP hơn 4.200 tỷ USD, phụ thuộc nặng vào dầu và khí tự nhiên nhập khẩu.

Trước khi chiến sự Iran bùng phát vào cuối tháng Hai, 11 quốc gia thành viên ASEAN nhập khoảng một nửa nhu cầu dầu từ Trung Đông, khiến họ dễ bị tổn thương trước tình trạng nguồn cung bị thắt chặt do eo biển Hormuz gần như bị đóng.

Philippines, nước giữ chức chủ tịch ASEAN hiện tại, đã ban bố tình trạng khẩn cấp năng lượng quốc gia chỉ vài tuần sau khi chiến sự nổ ra, giữa những cảnh báo rằng nguồn nhiên liệu có thể cạn trong 45 ngày.

Các nền kinh tế ASEAN khác, gồm Thái Lan, Việt Nam, Indonesia và Campuchia, cũng triển khai các biện pháp tiết kiệm năng lượng, từ bố trí làm việc tại nhà đến phân phối nhiên liệu theo định mức.

Nhu cầu gia tăng

“Những gì xảy ra trên thị trường năng lượng toàn cầu có thể nhanh chóng lan tới bờ biển của chúng ta, ảnh hưởng đến chi phí và khả năng cung ứng nhiên liệu, gây gián đoạn các ngành công nghiệp và tạo áp lực lên các hộ gia đình”, Bộ trưởng Năng lượng Philippines Sharon S. Garin cho biết trong tuyên bố ngày Chủ nhật trước thềm cuộc họp.

“Vai trò chủ tịch ASEAN của chúng tôi là cơ hội để chuyển hợp tác khu vực thành những thỏa thuận thực tiễn, giúp tăng cường khả năng tập thể trong việc chuẩn bị và ứng phó với các gián đoạn.”

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), trong khi nhu cầu năng lượng bình quân đầu người của Đông Nam Á tăng gần 30% trong thập kỷ qua, sản lượng dầu của khu vực đã giảm 40% so với đỉnh của thập niên 1990.

Nhu cầu điện tại khu vực với hơn 700 triệu dân được dự báo tăng trung bình 5,4% mỗi năm trong giai đoạn 2026-2030, theo IEA.

Giám đốc điều hành IEA Fatih Birol cảnh báo hôm thứ Hai rằng Đông Nam Á sẽ đối mặt thách thức trong việc đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng tăng giữa “bối cảnh năng lượng toàn cầu đầy bất định”.

“An ninh năng lượng phải được đưa vào các quyết định trong toàn bộ hệ thống, từ dự trữ dầu và hạ tầng khí đốt đến lưới điện và việc sử dụng năng lượng hiệu quả hơn”, Birol nói trong một tuyên bố.

“Hợp tác chặt chẽ hơn sẽ giúp các nước ASEAN tận dụng tốt hơn nguồn lực tập thể và ứng phó hiệu quả hơn khi gián đoạn xảy ra.”

Dinita Setyawati, trưởng nhóm nghiên cứu Đông Nam Á tại tổ chức tư vấn năng lượng Ember, cho rằng các bộ trưởng ASEAN sẽ mang những ưu tiên khác nhau tới bàn đàm phán.

“Với Philippines, đó có thể là tham gia một phần Lưới điện ASEAN thông qua nguồn tài chính được bảo đảm và cơ chế quản trị giám sát các tuyến cáp ngầm”, Setyawati nói với Al Jazeera.

“Với Singapore, có thể là củng cố hơn nữa cam kết từ các nước láng giềng về xuất khẩu điện sạch, ví dụ kết nối Singapore - Indonesia”, bà nói thêm. “Sẽ có những nước quan tâm phát triển thị trường carbon khu vực để mở rộng tài chính cho năng lượng sạch.”

Khó khăn trong tích hợp

Dù đã nỗ lực từ nhiều thập kỷ, ASEAN vẫn gặp khó khăn trong việc thực hiện các kế hoạch hội nhập năng lượng sâu rộng hơn trong khối.

Chỉ 9 trong số 18 dự án được xác định là ưu tiên theo sáng kiến Lưới điện ASEAN đã hoàn thành kể từ khi kế hoạch này được đề xuất lần đầu vào cuối thập niên 1990.

Khác với Liên minh châu Âu, ASEAN không có cơ quan siêu quốc gia trung tâm và không thể ban hành hay thực thi luật, cấu trúc mà giới phê bình cho rằng làm hạn chế hiệu quả của khối.

Laurence Delina, phó giáo sư tại Đại học Khoa học và Công nghệ Hong Kong, chuyên về chính sách năng lượng ở Đông Nam Á, nhận định tuyên bố của ASEAN từ lâu đã vượt xa thành tựu thực tế, khi hợp tác phần lớn chỉ giới hạn ở các thỏa thuận chia sẻ năng lượng song phương.

“Khối này không có quyền thực thi như EU”, Delina nói với Al Jazeera.

Delina cho rằng tích hợp lưới điện khu vực sẽ là thách thức chính trị không kém gì kỹ thuật.

“Tôi không biết liệu có thể thấy điều đó thành hiện thực trong đời mình hay không”, Delina nói. “Dù là một khu vực, bối cảnh giữa các nước thực sự rất khác nhau. Đây thực chất không phải một thị trường khu vực. Mỗi nước rất khác biệt.”

Setyawati của Ember bày tỏ lạc quan rằng các bộ trưởng ASEAN sẽ cam kết thêm tài chính cho năng lượng tái tạo và điện khí hóa để giảm phụ thuộc vào nhiên liệu.

“Dữ liệu hiện tại của Đông Nam Á cho thấy điện khí hóa chiếm khoảng 25% tổng tiêu thụ năng lượng cuối cùng”, Setyawati nói.