Bê bối tại tòa án tối cao Brazil tạo đà cho dòng họ Bolsonaro trở lại quyền lực

Phát biểu trước hàng nghìn người ủng hộ cánh hữu tại São Paulo nhân ngày Quốc khánh Brazil 7/9, Thượng nghị sĩ Flávio Bolsonaro không tập trung vào đối thủ của mình trong cuộc bầu cử tổng thống – Tổng thống cánh tả Luiz Inácio Lula da Silva – mà hướng về một người không ra tranh cử.

“Ai bỏ phiếu cho Lula là bỏ phiếu cho Alexandre de Moraes,” Flávio hô lớn, nhắc đến thẩm phán Tòa án Tối cao từng bị tỷ phú Elon Musk gọi là “Voldemort”. Dù Lula không bổ nhiệm Moraes, những người ủng hộ Bolsonaro vẫn gắn kết hai người kể từ khi thẩm phán này chủ trì vụ án kết án cựu tổng thống Jair Bolsonaro 27 năm tù vì âm mưu đảo chính.

Giờ đây, chỉ vài ngày trước vòng bỏ phiếu quyết định ngày 25/10, Moraes một lần nữa là tâm điểm của một bê bối tổng thống – vụ việc mà Lula cho rằng đã giúp Flávio Bolsonaro vượt qua ông để trở thành ứng viên dẫn đầu. Vị thẩm phán từng được ca ngợi là “người cứu” nền dân chủ vì đã kiềm chế Jair Bolsonaro nay có thể đã mở đường cho dòng họ này trở lại quyền lực.

Bê bối bắt đầu từ một cuộc điều tra của cảnh sát, phát hiện công ty luật của vợ Moraes có hợp đồng trị giá khoảng 20 triệu bảng Anh với Daniel Vorcaro, chủ ngân hàng bị cáo buộc cầm đầu vụ gian lận ngân hàng lớn nhất Brazil. Các tin nhắn cũng cho thấy mối quan hệ thân thiết giữa Moraes và Vorcaro, dù thẩm phán phủ nhận tính xác thực của chúng.

Điều tra sau đó tiết lộ ít nhất bốn thẩm phán khác cũng có liên hệ với chủ ngân hàng thất thế, nghĩa là một nửa trong số 10 thẩm phán hiện tại của tòa án bị cuốn vào bê bối.

Đỉnh điểm là cuộc khẩu chiến gay gắt giữa Moraes và một thẩm phán khác trong phiên tòa truyền hình hồi tháng trước. Hàng loạt phán quyết sau đó cho thấy hai bên cùng các thẩm phán đồng minh liên tục bác bỏ phán quyết của nhau, chiếm sóng công luận suốt nhiều tuần.

Một ngày sau khi thua vòng một, Lula đổ một phần kết quả kém cỏi cho việc phải “gánh trên vai… sự lộn xộn” của tòa án tối cao – động thái mà nhiều nhà quan sát chính trị xem là nỗ lực tách mình khỏi khủng hoảng. Điều phối viên chiến dịch Edinho Silva nói rằng trong mắt xã hội, Lula “đã phải trả giá” cho tổn thất thể chế đó.

Dù các nhà phân tích chỉ ra nhiều lý do cho đà dẫn đầu của cánh hữu – từ nợ hộ gia đình đến sự ưa chuộng đơn thuần dành cho Flávio – nhiều người đồng ý rằng khủng hoảng tòa án tối cao đóng vai trò quyết định, đặc biệt với cử tri do dự, nhóm quyết định kết quả khi cử tri chia đều giữa hai khối tả – hữu tương đương.

“Đây là những người cho rằng giống như quốc hội, tòa án cao nhất nước đã trở nên tham nhũng. Điều đó làm sâu sắc thêm sự thờ ơ ở một số người lẽ ra có thể bỏ phiếu cho Lula và thúc đẩy tâm lý chống hệ thống nuôi dưỡng cánh hữu,” Camila Rocha, nhà khoa học chính trị chuyên nghiên cứu cánh hữu mới của Brazil, nhận định.

Bà cho biết khi được hỏi về khủng hoảng tòa án, người dân thường nói: “Mọi thứ rất rối ren, nhưng có một điều chúng tôi biết chắc là kẻ phản diện lớn chính là Alexandre de Moraes.”

Conrado Hübner Mendes, giáo sư luật hiến pháp tại Đại học São Paulo, cho rằng Moraes tự đẩy mình vào vị trí đó khi “khoác lên vai vai trò nhân vật chính anh hùng”. Thẩm phán từng ngăn chặn một số động thái của Jair Bolsonaro trong nhiệm kỳ, gây giận dữ cho các nhân vật cánh hữu như Musk và Donald Trump. Mỹ từng áp đặt trừng phạt nhằm gây sức ép lên ông, động thái bị xem là can thiệp vào phiên tòa xử Jair.

Hôm thứ Hai, Moraes cho phép Flávio Bolsonaro tiếp tục thăm cha sau lệnh cấm 90 ngày ban hành tháng 7, khi thượng nghị sĩ đọc lá thư của cha về bầu cử mà Moraes coi là vi phạm lệnh cấm Jair Bolsonaro sử dụng mạng xã hội.

Ngoài sự phẫn nộ của người ủng hộ Bolsonaro, các học giả luật và một số người cánh tả Brazil, dù thừa nhận vai trò quyết định của Moraes trong phiên tòa đảo chính, cũng chỉ trích nhiều phán quyết khác của ông là độc đoán.

“Ông ấy đã đảm nhận trách nhiệm lớn lao, rồi ném bỏ nó theo cách tầm thường nhất có thể, với vụ tham nhũng bị cáo buộc này,” Mendes nói.

Dù thừa nhận hợp đồng giữa công ty luật của vợ ông, Viviane Barci de Moraes, và chủ ngân hàng thất thế – người có khối tài sản lớn bất thường theo chuẩn các công ty luật Brazil – Moraes phủ nhận mọi hành vi sai trái. Ông nói chưa từng xử vụ nào liên quan Vorcaro và do đó không có xung đột lợi ích.

Vorcaro bị giam từ tháng 11 khi chuẩn bị lên máy bay riêng từ São Paulo đi Malta. Ông bị cáo buộc cầm đầu một kế hoạch qua Ngân hàng Master gồm huy động vốn mạnh, lợi nhuận phi thực tế và bảng cân đối giả mạo, để lại khoản lỗ ước tính 9 tỷ bảng Anh, phần lớn liên quan tiền công và tiền tiết kiệm hưu trí.

Tin nhắn từ điện thoại Vorcaro cho thấy hai ngày trước khi bị bắt, chủ ngân hàng hỏi một người mà cảnh sát sau đó xác định là Moraes: “Ông có nghĩ… tôi cần ra khỏi đất nước không?” Moraes phủ nhận là người nhận và cáo buộc thẩm phán đồng nghiệp André Mendonça, do Jair bổ nhiệm, lợi dụng cảnh sát chống lại mình vì lý do bầu cử, nhằm hỗ trợ chiến dịch của Flávio.

Mendonça là một trong bốn thẩm phán khác bị nghi có liên hệ với Vorcaro. Một viện do ông lập được cho là đã nhận khoản vay 800.000 bảng từ cộng sự của chủ ngân hàng, dù ông nói đã trả lại. Với các thẩm phán khác, điều tra viên phát hiện liên hệ từ hợp đồng 64 triệu bảng đến cổ phần được cho là trong quỹ nhận 5,2 triệu bảng từ Vorcaro. Tất cả đều phủ nhận sai phạm.

Không có báo cáo nào liên kết Lula với bê bối cho đến thứ Sáu, khi tạp chí Veja đưa tin Vorcaro cáo buộc đã trả 4,5 triệu bảng để tài trợ phim tài liệu năm 2024 của Oliver Stone về tổng thống. Tuy nhiên cảnh sát liên bang và viện công tố khẳng định chủ ngân hàng không đưa ra cáo buộc đó cũng như không cung cấp bằng chứng trong lời khai. Lula phủ nhận nhận tiền từ chủ ngân hàng.

Flávio Bolsonaro đang bị điều tra về số tiền 20 triệu bảng mà ông bị ghi âm đề nghị Vorcaro cung cấp cho phim tiểu sử về cha mình. Một nghi vấn là số tiền giúp trang trải chi phí sinh hoạt và đi lại cho em trai, cựu nghị sĩ Eduardo Bolsonaro, trong thời gian tự lưu vong ở Mỹ, nơi ông vận động chính quyền Trump chống Lula. Thượng nghị sĩ nói toàn bộ tiền dành cho phim, hiện chưa có ngày phát hành.

Ngoài đà dẫn đầu của Flávio, thắng lợi rộng khắp của cánh hữu đảm bảo một quốc hội thậm chí bảo thủ hơn vào năm 2027, bao gồm đa số tại thượng viện cần thiết để luận tội các thẩm phán tối cao – yêu cầu của những người ủng hộ cha ông từ khi cựu tổng thống bị kết án.

“Với bê bối này, các thẩm phán đã trao cho chủ nghĩa Bolsonaro điều mà nó chưa có: một lý do luận tội có thể biện minh cho việc bãi nhiệm họ,” Mendes nói. “Một tòa án bỏ qua xung đột lợi ích và đắm mình vào quan hệ với quyền lực chính trị, kinh tế là tòa án đã tự tha hóa.”

Ngay cả khi không thẩm phán nào bị luận tội, nếu Bolsonaro thắng, ông có thể có quyền bổ nhiệm bốn ghế khi các thẩm phán nghỉ hưu trong nhiệm kỳ, khiến tòa án có ít nhất sáu trong 11 thành viên do ông hoặc cha ông bổ nhiệm.

“Chúng ta có thể chờ đợi một tòa án hoàn toàn nô lệ chính quyền,” Mendes nói, cho rằng sự phân chia quyền lực sẽ bị đe dọa và chính các thẩm phán phải chịu một phần trách nhiệm. “Tòa án đã tự làm công việc mà dự án chuyên chế cần – và tự hạ bệ chính mình.”