Pháp: Dự luật súng đạn cho cảnh sát gây làn sóng phản đối

Paris (Pháp) – Ông Issam El Khalfaoui, cha của một thiếu niên bị cảnh sát bắn chết năm 2021 tại Marseille, cho biết việc con trai ông thiệt mạng trong một cuộc dừng xe của cảnh sát đã cho thấy việc đưa sự thật ra ánh sáng khó khăn đến mức nào. Theo lời ông, cảnh sát và hệ thống tư pháp đã có những hành động khác nhau nhằm che giấu bằng chứng, và đây là một vấn đề mang tính hệ thống.

“Cơ quan thanh tra quốc gia của cảnh sát (IGPN) đã làm mất đoạn video ghi lại cảnh con trai tôi bị sát hại. Các nhân chứng không được lấy lời khai, và hồ sơ vụ án biến mất hoàn toàn khỏi tòa án. Đó là thực tế,” ông El Khalfaoui nói.

Pháp hiện nằm trong nhóm quốc gia có số vụ cảnh sát bắn chết người cao nhất Tây Âu. Ít nhất 69 người đã thiệt mạng do cảnh sát hoặc lực lượng hiến binh trong năm 2024, so với 49 người năm 2023 và 50 người năm 2022.

Lần này, cảnh sát Pháp tiếp tục bị giám sát, khi các cuộc đụng độ trong biểu tình về giáo dục làm dấy lên lo ngại về cách thức hành động. Một thiếu niên 15 tuổi mất một bàn tay vì lựu đạn gây choáng của cảnh sát, trong khi một cảnh sát khác ném bình hơi cay ở cự ly gần khiến một thiếu niên 14 tuổi vỡ xương hàm và nhiều răng. Việc sử dụng lựu đạn gây choáng sau đó đã bị tạm dừng. Giới chức cho biết 700 cảnh sát cũng đã bị thương.

Bối cảnh bất ổn diễn ra khi một dự luật gây tranh cãi, trong đó mặc định cảnh sát hành động tự vệ khi sử dụng súng, đang chờ Thượng viện biểu quyết. Dự luật đã được Hạ viện thông qua hồi tháng 7.

Ông Khalfaoui đã khởi xướng một kiến nghị phản đối dự luật, thu được hơn 700.000 chữ ký. Những người chỉ trích gọi dự luật này là “giấy phép giết người”.

Nhiều nhóm vận động, gồm Stop State Violence (SAVE), Liên đoàn Nhân quyền (LDH) và Tổ chức Ân xá Quốc tế, cùng các nghị sĩ cánh tả, đã tổ chức biểu tình ở Paris, Marseille, Lyon và Toulouse, thu hút gần 50.000 người vào ngày 20/9.

Theo dự luật, cảnh sát và hiến binh sẽ được mặc định là hành động tự vệ nếu sử dụng vũ khí trong khi thi hành công vụ, đặt nghĩa vụ chứng minh lên phía người khiếu nại.

Với ông El Khalfaoui, người đồng sáng lập SAVE sau cái chết của con trai 19 tuổi, việc dự luật được thông qua sẽ chỉ làm tăng thêm quyền lực của cảnh sát. “Ở Pháp, đã có sự chiếm đoạt quyền lực của các công đoàn cảnh sát. Cảnh sát đang được quân sự hóa ở mức không nơi nào ở châu Âu sánh bằng, và nguồn lực được phân bổ cho cảnh sát để bảo đảm lòng trung thành của lực lượng này với chính phủ,” ông nói.

Ông cũng cho rằng dự luật có thể củng cố cảm giác miễn trừ trách nhiệm, và việc bác bỏ giả định tự vệ sẽ là điều bất khả thi.

Trong khi đó, Bruno Bartocetti, đại diện khu vực của một công đoàn cảnh sát, nói với kênh BFMTV rằng vụ việc liên quan con trai ông El Khalfaoui là hành động “tự vệ không còn nghi ngờ gì”, và cho rằng người thiếu niên muốn “gây gổ”.

Vụ án tư pháp đã được đình chỉ vào tháng 12/2021, nhưng được mở lại sau khi luật sư của gia đình nộp đơn khiếu nại về hành vi “cản trở việc tìm ra sự thật” sau khi các video từ camera giám sát biến mất. Một thẩm phán mới được chỉ định vào năm 2025 và cuộc điều tra của tòa vẫn đang tiếp diễn.

‘Dự luật tạo điều kiện cho cảnh sát miễn trừ trách nhiệm’

Bà Nathalie Tehio, Chủ tịch Liên đoàn Nhân quyền Pháp (LDH), cũng lo ngại dự luật “tạo điều kiện cho cảnh sát miễn trừ trách nhiệm”. “Nếu không còn điều tra nữa, điều đó có nghĩa là cảnh sát không thể bị quy trách nhiệm về bất cứ điều gì,” bà nói. “Pháp là quốc gia dẫn đầu châu Âu về số người bị cảnh sát giết chết.”

Theo các nhà nghiên cứu, một đạo luật năm 2017 cho phép cảnh sát sử dụng súng khi phương tiện không tuân thủ hiệu lệnh dừng xe đã dẫn đến số vụ bắn chết người tăng gấp năm lần. Vào thời điểm đó, đạo luật nhận được sự ủng hộ rộng rãi về chính trị, dù một số chính trị gia cánh tả phản đối dự luật mới và tham gia biểu tình.

Ông Sebastien Roche, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Nghiên cứu Khoa học Quốc gia Pháp (CNRS), chuyên về cảnh sát và dân chủ, nói với Al Jazeera rằng tất cả các nhóm nghị sĩ đã bỏ phiếu ủng hộ đạo luật năm 2017 với đa số rất lớn, với sự ủng hộ xuyên phổ chính trị từ cánh tả, cánh hữu đến cực hữu.

Sau cuộc bầu cử lập pháp năm 2024, đảng của Tổng thống Emmanuel Macron không thể tạo được đa số tuyệt đối để thông qua luật nếu không liên minh với các đảng khác. Theo ông Roche, các chính phủ kế tiếp dưới thời ông Macron, đặc biệt trong nhiệm kỳ thứ hai, đã tiếp nhận các ý tưởng từ cực hữu.

Với cuộc bầu cử tổng thống Pháp còn sáu tháng, các đảng chính trị đang tranh giành cử tri. Ông Roche nhận định cuộc cạnh tranh đã bắt đầu, và trong đó cánh hữu đang cố giành cử tri cực hữu vì đã mất nhiều sức mạnh chính trị vào tay cực hữu trong các cuộc bầu cử quốc gia và châu Âu.

Năm 2023, khi một cảnh sát bắn chết Nahel Merzouk, thiếu niên 17 tuổi gốc Algeria, các cuộc bạo loạn đã lan rộng khắp nước Pháp.

Theo ông Roche, tình trạng phân biệt đối xử dẫn đến việc bị dừng xe nhiều hơn, và cuối cùng khiến người da màu đối mặt với nguy cơ bạo lực cao hơn. Ông dẫn các nghiên cứu mình thực hiện ở Bouches-du-Rhone, vùng Marseille, cho thấy khả năng bị cảnh sát dừng kiểm tra đối với người không phải da trắng cao hơn hơn 50%.

Năm 2001, ông Omer Mas Capitolin đang trong một cuộc họp công việc thì một vụ ồn ào từ hoạt động can thiệp của cảnh sát bên ngoài làm rung chuyển tòa nhà. Ông xuống dưới để đề nghị cảnh sát di chuyển, nhưng cảnh sát tiến vào hội và còng tay ông. “Họ dùng thế khóa cổ và ghì tôi xuống đất. Tôi không thể thở hay nói,” ông Mas Capitolin kể.

Sau đó, ông thành lập Nhà Cộng đồng vì Phát triển Hỗ trợ (MCDS), một tổ chức phi lợi nhuận cơ sở chống bạo lực và phân biệt đối xử của cảnh sát. Năm 2021, sáu tổ chức phi chính phủ, gồm MCDS, đã nộp đơn kiện tập thể chống chính phủ Pháp, cáo buộc phân biệt đối xử chủng tộc mang tính hệ thống trong các cuộc kiểm tra danh tính của cảnh sát.

“Chúng ta có thể gọi những cuộc kiểm tra danh tính này là phân biệt đối xử, cùng với mọi thứ đi kèm, gồm việc từ chối tuân thủ, coi thường thẩm quyền, chống đối, và ngày càng phổ biến là vấn đề phạt tiền bất hợp pháp và quá mức đối với người trẻ,” ông Mas Capitolin nói.

Tháng 10/2023, tòa án cấp cao Pháp công nhận tình trạng phân loại chủng tộc trong các cuộc kiểm tra danh tính của cảnh sát, một phán quyết được Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (HRW) mô tả là “mang tính lịch sử”. Tuy nhiên, theo HRW, tòa không yêu cầu giới chức Pháp thực hiện “các biện pháp cần thiết để chấm dứt thực hành lạm dụng lâu đời này” khi ra phán quyết trong vụ án do sáu nhóm khởi kiện.

Cũng trong năm 2021, nhà nước Pháp bị kết luận có “sơ suất nghiêm trọng” trong một cuộc kiểm tra danh tính ba học sinh trung học ở Saint-Denis, phía bắc Paris. Năm ngoái, Tòa án Nhân quyền châu Âu lên án Pháp về việc phân loại chủng tộc đối với Karim Touil.

Bất chấp những phán quyết này, ông Mas Capitolin nói “mọi thứ đang đi theo hướng ngược lại”. “Pháp đang đối phó với trẻ em bằng vũ khí cấp quân sự. Cảnh sát được trang bị và vũ trang quá mức. Tôi vô cùng đau lòng,” ông nói.