Bản ghi nhớ Taliban-Nga: Lợi ích nào cho Afghanistan?

Bản ghi nhớ hợp tác an ninh (MoU) ký ngày 27/5 giữa Taliban và Nga đang thu hút nhiều tranh luận, dù nội dung chưa được công bố. Thỏa thuận này đặt ra những câu hỏi quan trọng về tác động đối với an ninh, chính sách đối ngoại và vị thế quốc tế của Afghanistan.

Về mặt pháp lý, các thỏa thuận do một chính phủ thiếu tính hợp pháp trong nước và chưa được công nhận quốc tế chính thức thường gặp hạn chế về chấp nhận pháp lý và chính trị. Ở cấp độ chiến lược, thỏa thuận này có thể không thúc đẩy lợi ích quốc gia dài hạn của Afghanistan, mà còn có nguy cơ kéo nước này sâu hơn vào các cuộc cạnh tranh quyền lực khu vực và toàn cầu.

Những cạm bẫy của MoU

Mọi quốc gia đều có quyền thiết lập quan hệ và hợp tác với các nước khác. Tuy nhiên, hoàn cảnh địa chính trị hiện tại của Afghanistan đòi hỏi sự thận trọng đặc biệt. Các cường quốc hiếm khi tham gia hợp tác chiến lược chủ yếu vì lợi ích của Afghanistan mà thường theo đuổi ưu tiên quốc gia riêng.

Hiện tại, Nga dường như không sẵn sàng hoặc có khả năng cung cấp cho Afghanistan mức hỗ trợ kinh tế, quân sự hay chính trị như một đối tác chiến lược thực sự. Điều này đặt ra câu hỏi: nếu Nga được coi là đối tác chiến lược, thì cơ hội hay mối đe dọa nào thúc đẩy mối quan hệ này?

Quan hệ ngày càng tăng giữa Nga và Taliban dường như xuất phát từ các cân nhắc an ninh và chính trị trước mắt, chứ không phải từ một quan hệ đối tác chiến lược sâu sắc. Đối với Nga và Trung Quốc, mối quan tâm chính ở Afghanistan là ngăn chặn các nhóm cực đoan sử dụng lãnh thổ nước này để đe dọa lợi ích của họ và giảm lượng ma túy qua khu vực. Ngoài ra, cả hai nước đều không có đầu tư kinh tế lớn ở Afghanistan để biện minh cho một cam kết chiến lược dài hạn.

Kinh nghiệm lịch sử cũng cho thấy, sau khi quân đội Liên Xô rút khỏi Afghanistan và Liên Xô tan rã, Nga đã không cung cấp hỗ trợ quân sự hay kinh tế đáng kể cho các chính phủ Afghanistan kế nhiệm. Ít có bằng chứng cho thấy Moscow hiện sẵn sàng hỗ trợ đủ để thay đổi đáng kể tình hình kinh tế hay an ninh của Afghanistan.

Về phía Taliban, họ đang cố gắng củng cố vị thế của Afghanistan giữa lúc căng thẳng với Pakistan gia tăng. Các vụ đụng độ xuyên biên giới gần đây và các cuộc tấn công bên trong lãnh thổ Afghanistan làm dấy lên lo ngại về chủ quyền, an ninh và ổn định khu vực.

Đồng thời, năng lực quân sự của Afghanistan đã suy giảm nghiêm trọng. Phần lớn trang thiết bị quân sự thừa kế từ chính phủ cũ gồm hỗn hợp hệ thống Mỹ và Nga. Mỹ khó có thể cung cấp bảo trì hay phụ tùng thay thế, khiến thiết bị của Mỹ không thể sửa chữa. Trong khi đó, thiết bị thời Liên Xô hoặc của Nga đã lạc hậu hoặc không còn hoạt động. Trong bối cảnh này, kỳ vọng rằng MoU an ninh với Nga sẽ mang lại hỗ trợ quân sự đáng kể có thể không thực tế. Thỏa thuận có thể mang lại lợi ích hữu hình hạn chế, nhưng làm tăng nguy cơ Afghanistan bị cuốn vào cạnh tranh địa chính trị khu vực.

Afghanistan khó có thể duy trì quan hệ chiến lược tương đương với các nước có lợi ích xung đột trực tiếp, như Ấn Độ và Pakistan, Nga và Ukraine, hay Mỹ, Trung Quốc và Iran. Là một quốc gia tương đối yếu và dễ bị tổn thương trong môi trường địa chính trị cạnh tranh, Afghanistan có nguy cơ trở thành nạn nhân của cạnh tranh giữa các cường quốc hơn là người hưởng lợi từ hợp tác quốc tế.

Sự cần thiết của tính hợp pháp trong nước

Taliban có thể coi các thỏa thuận như MoU với Nga là cách củng cố vị thế quốc tế, nhưng những nỗ lực này khó giải quyết thách thức cơ bản về tính hợp pháp. Tính hợp pháp quốc tế bắt đầu từ tính hợp pháp trong nước. Các chính phủ thiếu sự chấp nhận rộng rãi, hòa nhập chính trị và thể chế đại diện sẽ gặp trở ngại lớn trong việc đạt được sự công nhận quốc tế có ý nghĩa.

Thực tế là hầu hết các nước khó công nhận chính thức chính quyền Taliban, trừ khi có sự thay đổi lớn trong lập trường của Mỹ và các cường quốc phương Tây. Dù Nga và Trung Quốc đã mở rộng quan hệ với Taliban, nhưng cả hai đều chưa thành công trong việc xóa tên các lãnh đạo Taliban khỏi danh sách trừng phạt của Liên Hợp Quốc. Khi các nhân vật chủ chốt của Taliban vẫn bị Liên Hợp Quốc trừng phạt, việc được công nhận quốc tế đầy đủ sẽ khó khăn.

Đối với Afghanistan hiện nay, ưu tiên không phải là liên kết chiến lược với các cường quốc cạnh tranh, mà là giải quyết những thiếu sót chính trị trong nước và xây dựng tính hợp pháp thực sự. Nguyên tắc chỉ đạo của bất kỳ chính phủ Afghanistan nào nên đơn giản: Afghanistan không đe dọa các nước khác, và các cường quốc khu vực, toàn cầu không biến Afghanistan thành đấu trường cạnh tranh địa chính trị. Thay vì là chiến trường cho các lợi ích cạnh tranh, Afghanistan nên phấn đấu trở thành nền tảng cho kết nối khu vực, thương mại và hợp tác.

Để đạt được tầm nhìn đó cần một hệ thống chính trị hợp pháp, đại diện và dựa trên pháp luật. Nếu không có quản trị minh bạch, hòa nhập chính trị và trách nhiệm giải trình công khai, các nước ngoài có thể tiếp cận Afghanistan chủ yếu qua các tính toán địa chính trị ngắn hạn và quan hệ an ninh, chứ không phải quan hệ đối tác dài hạn thực sự. Lịch sử cho thấy những thỏa thuận như vậy hiếm khi phục vụ lợi ích quốc gia bền vững của Afghanistan.

Cuối cùng, sự ổn định và vị thế quốc tế tương lai của Afghanistan sẽ phụ thuộc ít hơn vào các bản ghi nhớ an ninh với các cường quốc, mà nhiều hơn vào việc xây dựng một trật tự chính trị nhận được sự tin tưởng và ủng hộ từ chính người dân. Chỉ khi đó, Afghanistan mới có thể chuyển từ một đấu trường cạnh tranh thành cầu nối cho hợp tác khu vực, phát triển kinh tế và ổn định lâu dài.