Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập cùng Mỹ đề xuất ngừng bắn từng phần cho Nga - Ukraine

Ukraine cho biết đã nhận được các đề xuất từ Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Mỹ nhằm làm trung gian cho các cuộc đàm phán với Nga. Các đề xuất này xuất hiện trong bối cảnh hai bên gia tăng tập kích vào hạ tầng năng lượng và cảng biển của nhau, khi cuộc chiến bước sang năm thứ năm.

Ngoại trưởng Ukraine Andrii Sybiha công bố bốn đề xuất tại một cuộc họp báo ở Kyiv hôm thứ Sáu, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đề xuất của Ấn Độ. "Đề xuất toàn diện nhất là của Ấn Độ", ông nói, đồng thời cho biết New Delhi lần đầu tiên phát tín hiệu sẵn sàng đóng một vai trò.

Không đề xuất nào trong số này nhằm chấm dứt chiến tranh. Mỗi đề xuất đều hướng tới một lệnh ngừng bắn hẹp hơn, bao trùm các cơ sở năng lượng, cảng biển hoặc vận tải thương mại trên Biển Đen.

Ấn Độ đề xuất điều gì?

Ấn Độ chưa công bố kế hoạch của mình. Tuy nhiên, dẫn nguồn tin giấu tên, truyền thông Ấn Độ đưa tin kế hoạch này gồm ba phần. Theo Hindustan Times, đề xuất nhằm bảo vệ hạ tầng, duy trì dòng chảy ngũ cốc và năng lượng qua các cảng Biển Đen, và bảo đảm an toàn cho vận tải thương mại.

Phần thứ nhất - hai bên cùng chấm dứt tập kích vào các cơ sở năng lượng và cảng biển - trùng với yêu cầu mà Kyiv đưa ra. Ông Sybiha nói bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải là một lệnh ngừng bắn năng lượng hoàn chỉnh, bao gồm cả hạ tầng cảng biển.

Phần thứ hai được xây dựng dựa trên Sáng kiến Ngũ cốc Biển Đen, do Thổ Nhĩ Kỳ và Liên hợp quốc làm trung gian năm 2022 nhưng Nga đã rút khỏi năm 2023.

Phần thứ ba - bảo vệ tàu buôn và thủy thủ đoàn - đặc biệt quan trọng với Ấn Độ vì các thủy thủ Ấn Độ từng bị thiệt mạng hoặc bị thương trên các tuyến hàng hải Biển Đen.

Các nguồn tin được dẫn lời nói kế hoạch của Ấn Độ đi xa hơn ba đề xuất còn lại vì bao trùm cả hạ tầng lẫn vận tải. Một quan chức Ukraine nói với Kyiv Independent rằng đề xuất này tích hợp các yếu tố từ sáng kiến của Thổ Nhĩ Kỳ, Ai Cập và Mỹ. Kyiv Post đưa tin ông Sybiha cũng mô tả kế hoạch này đề cập tới khả năng ngừng bắn dọc tiền tuyến, dù các nguồn khác nói ông không nêu chi tiết cụ thể.

Đề xuất này có thể đã hình thành trong chuyến thăm Ukraine đầu tiên của Ngoại trưởng Ấn Độ Subrahmanyam Jaishankar hồi tháng trước và trong cuộc gặp sau đó với ông Sybiha tại Đại hội đồng Liên hợp quốc ở New York, cũng trong tháng 9. Ông Jaishankar nói New Delhi đang "cố gắng tỏ ra hữu ích, bắt đầu từ vấn đề an toàn vận tải trên Biển Đen".

Đề xuất của Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập có gì?

Rất ít thông tin. Cả Ankara và Cairo đều chưa công bố chi tiết. Cả hai được cho là tập trung vào việc duy trì nguồn cung ngũ cốc Biển Đen bằng cách tạm dừng các cuộc tập kích vào vận tải thương mại. Một số báo cáo nói hai nước đề xuất một lệnh ngừng bắn ngũ cốc chung, số khác lại mô tả hai kế hoạch riêng biệt.

Thổ Nhĩ Kỳ từng làm việc này trước đây. Cùng với Liên hợp quốc, nước này đã dẫn dắt thỏa thuận ngũ cốc năm 2022, một trong số ít lệnh ngừng bắn hẹp của cuộc chiến duy trì được trong thời gian dài. Ankara và Liên hợp quốc hiện đang tổ chức các cuộc đàm phán Biển Đen mới, với một vòng dự kiến vào tháng 10.

Ngoài trọng tâm Biển Đen, gần như không có thông tin gì về đề xuất của Ai Cập. Tuy nhiên, lợi ích của nước này rất rõ ràng: Ai Cập phụ thuộc vào Ukraine cho gần một phần ba nguồn cung ngũ cốc.

Mỹ đưa ra đề xuất gì?

Theo Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy, Washington đề xuất ba bước: hai bên cùng chấm dứt tập kích năng lượng, mở lại hành lang ngũ cốc và một cuộc gặp ba bên với Ukraine và Nga, có thể tại Abu Dhabi.

Nỗ lực mới nhất bắt đầu từ đầu tháng 9 khi các đặc phái viên của Tổng thống Mỹ Donald Trump thăm Kyiv và Moscow và đạt được thỏa thuận về nguyên tắc cho một cuộc gặp ba bên. Steve Witkoff và Jared Kushner gặp Tổng thống Nga Vladimir Putin tại Moscow ngày 5/9, trong khi đặc phái viên Điện Kremlin Kirill Dmitriev thăm Mỹ hai lần trong tháng 9.

Cuộc gặp ba bên sau đó đã bị hoãn. Dự kiến ban đầu diễn ra tại Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất vào đầu tháng 10. Washington hiện muốn tổ chức vào cuối tháng 10, và những người sát cuộc đàm phán đổ lỗi cho Nga về sự chậm trễ.

Washington cũng đã mời ông Putin tham dự hội nghị thượng đỉnh G20 tại Miami, Florida, vào tháng 12. "Chúng tôi hy vọng đó là lời mời mà ông ấy sẽ chấp nhận", Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio nói. Điện Kremlin cho biết chưa có quyết định nào được đưa ra.

Đồng thời, Mỹ đang gây áp lực để tìm cách chấm dứt chiến tranh. Ông Trump gần đây đã ký luật trao cho ông quyền hạn rộng rãi để trừng phạt các bên mua năng lượng của Nga.

Ông cũng kêu gọi Ukraine ngừng nhắm vào các cơ sở diesel của Nga trong bối cảnh khủng hoảng giá diesel ở Mỹ, nơi ông Trump đối mặt với cuộc bầu cử giữa kỳ khó khăn vào tháng tới. "Ông Zelenskyy phải làm một việc", ông nói ngày 13/9. "Ông ấy phải ngừng đánh sập nhiên liệu diesel ở Nga." Phát biểu này vấp nhiều chỉ trích rằng lẽ ra ông Trump nên hướng bình luận vào Nga, bên khởi chiến bằng cuộc xâm lược Ukraine hồi tháng 2/2022.

Ông được cho là hoài nghi về sáng kiến ngoại giao mới nhất của chính phủ mình. Những người hiểu suy nghĩ của ông nói với truyền thông Mỹ rằng ông nghi ngờ liệu ông Putin có đồng ý ngừng bắn năng lượng trước mùa đông hay không.

Nga và Ukraine phản ứng thế nào?

Ông Sybiha nói Ukraine sẽ đồng ý ngừng bắn nhưng kèm điều kiện. Nước này chấp nhận ngừng bắn về năng lượng và vận tải Biển Đen, nhưng chỉ như một gói kết hợp, ông nói.

Ông cho biết thêm Kyiv cũng sẵn sàng cho một lệnh ngừng bắn vô điều kiện dọc tiền tuyến hiện tại. Ông Zelenskyy ủng hộ cuộc gặp do Mỹ đề xuất nhưng nhấn mạnh cần "không chỉ Ukraine mà cả phía Nga" ủng hộ.

Moscow có giọng điệu thiện chí nhưng chưa cam kết điều gì. Phát ngôn viên Điện Kremlin Dmitry Peskov nói Nga hoan nghênh các nỗ lực hòa bình của Ấn Độ, trong khi ông Putin nói ông Modi có "những ý tưởng rất hay nhằm tìm giải pháp hai bên cùng chấp nhận", song không giải thích thêm.

Riêng trong nội bộ, Moscow dường như đã nói không. Một quan chức Ukraine nói với Kyiv Independent rằng Nga đã bác bỏ đề xuất của Ấn Độ, dù điều này chưa được xác nhận công khai. Bộ trưởng Nông nghiệp Ukraine nói Nga đã bác bỏ mọi phương án ngừng bắn Biển Đen mà các trung gian trình ra.

Vì sao các nước Nam bán cầu tham gia nhiều hơn?

Nguồn cung lương thực, tính mạng công dân và giá nhiên liệu đều bị đặt vào vòng nguy hiểm.

"Tôi nghĩ nhiều nước thấy rõ cuộc chiến này không phải một cuộc chiến cục bộ, mà là cuộc chiến có những hệ quả toàn cầu", Fredrik Wesslau, chuyên gia chính sách cấp cao tại Hội đồng Quan hệ Đối ngoại châu Âu, nói với Al Jazeera.

Nga và Ukraine chiếm hơn một phần tư nguồn cung lúa mì toàn cầu, và các cuộc tập kích vào cảng biển của nhau đã góp phần đẩy giá lúa mì kỳ hạn lên mức cao nhất ba năm trong tháng 8.

Thủy thủ từ các nước không liên quan tới cuộc chiến đang thiệt mạng. Ít nhất năm thủy thủ Ấn Độ đã tử vong trong các cuộc tập kích vào vận tải Biển Đen trong những tháng gần đây, cùng bảy thành viên thủy thủ đoàn Azerbaijan kể từ tháng 6. Hôm thứ Bảy, một cuộc tập kích của Nga vào tàu treo cờ Liberia tại một cảng ở vùng Odesa khiến một thành viên thủy thủ đoàn thiệt mạng. Về phía Ukraine, nước này đã nhắm vào các tàu chở dầu mà họ cho là thuộc đội tàu ngầm của Nga kể từ tháng 7.

Cuộc chiến năng lượng cũng tác động tới thị trường toàn cầu. Ukraine báo cáo hơn 194 cuộc tập kích bằng máy bay không người lái vào các nhà máy lọc dầu của Nga trong năm nay, đánh trúng cả 11 cơ sở lớn nhất. Bloomberg News ước tính sản lượng nhiên liệu của Nga đã giảm hơn 30%. Với nguồn cung Trung Đông vốn đã giảm do cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran, thị trường diesel toàn cầu càng dễ tổn thương trước việc mất nguồn cung từ Nga.

Maximilian Hess, chuyên gia cấp cao không thường trú thuộc Chương trình Á - Âu tại Viện Nghiên cứu Chính sách Đối ngoại, nói năng lượng ít nhất cũng quan trọng như ngũ cốc trong việc thúc đẩy các nỗ lực ngoại giao. Ông chỉ ra sự "thất vọng rõ rệt" ở nhiều nước trước giá dầu cao, phản ánh cả chiến tranh Nga - Ukraine lẫn khủng hoảng ở Trung Đông.

"Tất nhiên ngũ cốc Ukraine quan trọng với họ, nhưng yếu tố giá dầu cũng quan trọng", ông nói với Al Jazeera. "Tôi cho rằng chính những lo ngại về cú sốc hàng hóa đang thúc đẩy họ nắm lại luận điệu này, hơn là bất cứ điều gì khác."

Những thách thức phía trước là gì?

Mọi nỗ lực ngoại giao trước đây đều thất bại trong việc chấm dứt chiến tranh Nga - Ukraine. Một lệnh ngừng bắn năng lượng 30 ngày do Mỹ làm trung gian đầu năm 2025 đã sụp đổ giữa những cáo buộc vi phạm từ cả hai phía. Tại đàm phán ở Istanbul tháng 5/2025, ông Zelenskyy phàn nàn rằng Nga đã cử một phái đoàn cấp thấp không có thẩm quyền ký lệnh ngừng bắn.

Tháng 8/2025, cuộc gặp giữa ông Trump và ông Putin tại Alaska không mang lại kết quả dù ông Trump tuyên bố sắp đạt được thỏa thuận trước đó.

Ông Wesslau nói các nỗ lực của Washington chững lại một phần vì ông Trump - người từng khoe sẽ chấm dứt chiến tranh trong vòng 24 giờ sau khi nhậm chức tháng 1/2025 - dường như không muốn gây áp lực thực sự lên Moscow. "Người Nga thấy điều này, và họ kết luận rằng họ có thể tiếp tục cuộc chiến", ông nói.

Sự ngờ vực sâu sắc vẫn còn. Oleksandr Merezhko, Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại Quốc hội Ukraine, nói: "Ông Putin không bao giờ giữ thỏa thuận."

Các động thái thực địa của Moscow cho thấy nước này không vội, theo ông Wesslau. "Họ đang cố bóp nghẹt Ukraine, bóp nghẹt nền kinh tế, và khiến nơi này không thể sống nổi trước mùa đông", ông nói. Ông cho biết thêm giọng điệu đôi lúc mềm mỏng hơn của Moscow chủ yếu nhắm vào chính quyền Trump và "luôn tỏ ra chỉ là một màn lừa bịp".

Điều khoản của Nga là một trở ngại khác. Ông Hess nói các yêu cầu của Moscow chưa từng dịu đi kể từ khi phát động chiến tranh, có lúc còn tăng lên. Ông Putin đòi toàn bộ các vùng Donetsk, Luhansk, Kherson và Zaporizhia của Ukraine, gồm cả lãnh thổ mà lực lượng Nga chưa từng kiểm soát, cùng một vùng đệm ở miền bắc Ukraine. Moscow cũng tìm cách được nới lỏng trừng phạt và nhượng bộ quân sự cho bất kỳ thỏa thuận Biển Đen nào.

"Tôi không nghĩ vấn đề là ai thực sự làm trung gian. Tôi nghĩ vấn đề thực sự là toan tính ở Moscow", ông Wesslau nói. "Về cơ bản, vấn đề là ông Putin không muốn ngừng bắn hay một thỏa thuận hòa bình. Ông ấy muốn tiếp tục chiến tranh. Ông ấy tin mình có thể thắng."

Các nhà phân tích nói chỉ áp lực kinh tế lớn hơn mới có thể thay đổi toan tính đó.

Ông Wesslau nói nếu châu Âu có thể đóng sập đội tàu chở dầu ngầm của Nga, "đây sẽ là một đòn giáng nặng vào nền kinh tế chiến tranh của Nga". Ông Hess nói quốc gia có khả năng tạo thay đổi nhanh nhất là Trung Quốc, không phải Mỹ, bằng cách cắt mua dầu Nga. Tuy nhiên, ông nói thêm: "Tôi không nghĩ Bắc Kinh có hứng thú làm vậy."

Ông Hess nói rằng trừ khi có một cú sốc bên ngoài, cuộc chiến "nhiều khả năng sẽ kéo dài thêm bốn năm nữa hơn là bốn tháng nữa".