Zimbabwe nỗ lực phục hồi niềm tin vào đồng nội tệ ZiG

Chính phủ Zimbabwe đang tìm cách thuyết phục người dân sử dụng rộng rãi hơn đồng nội tệ, với mục tiêu dài hạn là giảm bớt sự phụ thuộc vào đồng USD. Tuy nhiên, sau nhiều năm bất ổn tiền tệ, không ít người vẫn tỏ ra dè dặt với nỗ lực mới nhất này.

Đồng Zimbabwe Gold (ZiG) được giới thiệu vào tháng 4/2024, là một phần trong nỗ lực của chính phủ nhằm khôi phục niềm tin vào đồng nội tệ. Ngân hàng Dự trữ Zimbabwe (RBZ) cho biết đồng tiền này được bảo chứng bằng dự trữ ngoại hối và kim loại quý, bao gồm vàng.

Tuy nhiên, thách thức không chỉ nằm ở việc phát hành một loại tiền mới hay củng cố dự trữ. Những người dân Zimbabwe từng chứng kiến khoản tiết kiệm mất giá và tiền lương thu hẹp qua các cuộc khủng hoảng tiền tệ liên tiếp vẫn thận trọng khi nắm giữ một loại tiền mà họ lo sợ sức mua có thể suy giảm.

Zimbabwe từng từ bỏ đồng nội tệ vào năm 2009 sau giai đoạn siêu lạm phát và chuyển sang hệ thống đa tiền tệ lấy đồng USD làm trụ cột. Đồng nội tệ quay trở lại vào năm 2018, nhưng những bất ổn lặp lại khiến việc tái thiết niềm tin của công chúng trở nên khó khăn.

Nỗi lo từ những lần mất giá trước đây

Với giáo viên tiểu học Charles Mbwandarikwa, ký ức về các cuộc khủng hoảng tiền tệ trước đó vẫn là một lời cảnh báo. Ông nhận khoảng một phần ba tiền lương bằng ZiG và cho biết thường đổi ngay số tiền này thay vì giữ lại. Sự thận trọng của ông bắt nguồn từ những thiệt hại khi đồng tiền trước đây của Zimbabwe sụp đổ.

Ông mất khoản tiết kiệm hưu trí trong cuộc khủng hoảng năm 2009. Khi đồng nội tệ được tái phát hành vào năm 2018, theo lời ông, giá trị tiền lương của ông giảm từ mức tương đương 540 USD xuống còn 40 USD vào cuối năm đó. Những trải nghiệm như vậy phần nào lý giải vì sao các cam kết chính thức về ZiG chưa chuyển hóa thành niềm tin nơi người lao động.

RBZ đã nỗ lực củng cố uy tín của đồng tiền. Ngày 7/4, ngân hàng này giới thiệu loạt tiền giấy ZiG cải tiến với thiết kế và tính năng bảo an mới. Theo RBZ, lạm phát ZiG hằng năm ở mức 3,7% trong tháng trước. Tuy nhiên, lạm phát tương đối thấp không đủ đảm bảo người dân sẽ chọn tiết kiệm bằng đồng tiền này hoặc dùng nó trong các giao dịch hằng ngày.

Nhà kinh tế Cornelius Dube cho rằng nhu cầu đối với ZiG vẫn yếu. “ZiG phải được cung ứng ở tỷ lệ tương ứng với nhu cầu. Nhu cầu đối với ZiG hiện đang rất thấp”, ông nói.

Loại tiền ít khách hàng sử dụng

Đối với giới doanh nghiệp, việc khách hàng chấp nhận đồng tiền này là phép thử thực tế để xem liệu nó có thể đóng vai trò lớn hơn trong nền kinh tế hay không.

Sesedzai Chigumira, một tiểu thương quần áo, cho biết bà chỉ bán được số ít hàng hóa và thu tiền bằng ZiG. Trải nghiệm của bà phản ánh khó khăn trong việc khuyến khích sử dụng rộng rãi một loại tiền khi cả người mua lẫn doanh nghiệp vẫn quen giao dịch bằng USD hơn.

Nỗ lực giảm phụ thuộc vào đồng bạc xanh của chính phủ cũng đối mặt thách thức lớn hơn: sự tồn tại của vàng và các nguồn khoáng sản khác không tự nó bảo đảm niềm tin vào một loại tiền. Người dân phải tin rằng đồng tiền sẽ giữ được giá trị và vẫn hữu ích trong việc mua hàng, chi trả các khoản phí và tiết kiệm cho tương lai.

Khi doanh nghiệp dự đoán khách hàng ưa chuộng USD, họ có thể ngần ngại niêm yết giá hoặc nhận thanh toán bằng ZiG. Ngược lại, người tiêu dùng ít có động lực giữ đồng nội tệ nếu lo sợ giá trị của nó có thể giảm. Điều đó tạo ra một vòng luẩn quẩn mà các biện pháp chính sách đơn thuần có thể khó phá vỡ.

Điều kiện để giành được niềm tin

RBZ đã từ bỏ mục tiêu trước đây là áp dụng một loại tiền duy nhất vào năm 2030, thay vào đó phác thảo lộ trình chuyển đổi dần dần, theo định hướng thị trường, nhằm tăng cường sử dụng ZiG. Cách tiếp cận này phụ thuộc vào ổn định kinh tế vĩ mô bền vững và các điều kiện khuyến khích doanh nghiệp, người tiêu dùng tự nguyện dùng đồng tiền này.

Ngân hàng trung ương cũng tìm cách mở rộng vai trò của ZiG trong giao dịch nội địa, bao gồm việc sử dụng đồng tiền này để nộp thuế và trong các giao dịch khu vực công, song song với các biện pháp tác động đến thị trường ngoại hối và hệ thống thanh toán quốc gia.

Tuy nhiên, sử dụng rộng rãi hơn trong thanh toán không đồng nghĩa với niềm tin vào đồng tiền như một phương tiện lưu trữ giá trị. Người dân có thể dùng ZiG khi bắt buộc hoặc khi hoàn cảnh không cho họ lựa chọn nào khác, mà không sẵn lòng giữ tiết kiệm bằng đồng tiền này.

Với Mbwandarikwa, ký ức về việc mất khoản tiết kiệm hưu trí vẫn là một phần trong tính toán của ông. Với Chigumira, số ít khách hàng thanh toán bằng ZiG cho thấy đồng tiền này còn phải đi một chặng đường dài để trở thành phần quen thuộc trong hoạt động kinh doanh.

Nhà kinh tế Dube cho rằng việc giảm bớt sự phụ thuộc vào đồng USD là khả thi, nhưng không thể đạt được trong một sớm một chiều. “Lịch sử cho thấy có thể giảm phụ thuộc vào đồng USD, dù điều đó không dễ dàng. Việc này cần thời gian”, ông nói.

Đối với người dân Zimbabwe từng trải qua các cuộc khủng hoảng tiền tệ liên tiếp, phép thử sẽ là liệu ZiG có thể bảo toàn thu nhập và tiết kiệm của họ theo thời gian hay không. Mở rộng sử dụng thông qua chính sách có thể là điều khả thi, nhưng thuyết phục người dân tin tưởng sẽ đòi hỏi sự ổn định bền vững và niềm tin vào đồng tiền.

“Chính sách không nên cố gắng áp đặt chuyển đổi mà nên tạo ra các động lực cần thiết để cuối cùng cả doanh nghiệp và người tiêu dùng trở nên không mấy khác biệt giữa việc nắm giữ ZiG hay USD”, Dube nói.