Tướng đảo chính Myanmar nối lại quan hệ với các nước láng giềng bất chấp nội chiến

Yangon, Myanmar – Khi Malaysia mời nhà lãnh đạo đảo chính kiêm tổng thống Myanmar Min Aung Hlaing đến thăm hồi tháng 9, nước này khẳng định chuyến đi không đồng nghĩa với việc công nhận. Mục đích, theo một quan chức, là giải quyết “vấn đề lâu dài” về người tị nạn và người di cư Myanmar tại Malaysia.

Nhưng khi Min Aung Hlaing đến Kuala Lumpur tuần trước, cựu tướng lĩnh – người có cuộc nắm quyền năm 2021 gây ra cuộc nội chiến tàn khốc – đã được đón tiếp trọng thị, với đội danh dự.

Sau bữa trưa chính thức hôm thứ Năm, Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim cho biết Myanmar sẵn sàng đưa công dân của mình trở về với chi phí tự chi trả, một thông điệp có sức hút tại quốc gia đang gia tăng tâm lý chống người tị nạn. Malaysia hiện có khoảng 193.000 công dân Myanmar, phần lớn thuộc nhóm người Hồi giáo Rohingya bị đàn áp.

“Vì thời tiết thuận lợi, tôi sẽ điều tàu hải quân để đưa họ trở về,” Min Aung Hlaing nói.

Về phần mình, ông Anwar cam kết giúp Myanmar tái hòa nhập vào Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), khối 11 thành viên đã cấm Min Aung Hlaing tham dự các cuộc họp cấp cao vì từ chối thực hiện kế hoạch hòa bình của khối. Malaysia từng là nước ủng hộ mạnh mẽ kế hoạch này, được gọi là Đồng thuận Năm điểm, yêu cầu chấm dứt bạo lực và đối thoại mang tính xây dựng giữa các bên tham chiến.

Nội chiến Myanmar nay đã bước sang năm thứ năm, khiến tới 100.000 người thiệt mạng và ít nhất 3,5 triệu người phải rời bỏ nhà cửa, theo các nhóm giám sát.

“Malaysia sẽ làm mọi điều có thể để đảm bảo rằng… cuối cùng, chúng tôi đưa Myanmar trở thành một phần của cộng đồng các quốc gia, không định kiến, đặc biệt trong bối cảnh ASEAN,” ông Anwar nói với phóng viên.

Malaysia là quốc gia ASEAN thứ năm đón tiếp Min Aung Hlaing kể từ khi ông trở thành tổng thống hồi tháng 4, sau cuộc bầu cử tổ chức vào tháng 12 và tháng 1 mà các đảng đối lập lớn bị cấm tham gia. Trong những tháng gần đây, ông đã đến thăm Thái Lan, Việt Nam, Campuchia và Lào. Sau khi trở về từ Malaysia, người phát ngôn của ông cho biết Indonesia và Brunei có thể là điểm đến tiếp theo.

“Việc Malaysia đảo ngược lập trường với Min Aung Hlaing đã phá vỡ bức tường phản đối chính quyền quân sự,” Bridget Welsh, nghiên cứu viên danh dự tại Viện Nghiên cứu châu Á thuộc Đại học Nottingham ở Kuala Lumpur, nhận định. Bà cho rằng các nhà lãnh đạo khu vực đã đón tiếp Min Aung Hlaing, bất chấp cáo buộc ông phạm tội ác chống lại loài người, đang đặt chủ nghĩa thực dụng lên trên nhân quyền.

“Đây là bước thụt lùi đối với ASEAN với tư cách một tổ chức, và đối với Myanmar,” bà nói. “Nó không đưa ra con đường cụ thể nào để giải quyết cuộc khủng hoảng Myanmar, và thực tế có thể còn làm trầm trọng thêm bằng cách trao cho quân đội tính chính danh trên trường quốc tế, thứ mà họ không có ngay tại Myanmar.”

‘Sự thuận tiện đóng một vai trò’

Quá trình phục hồi vị thế của Min Aung Hlaing vượt ra ngoài Đông Nam Á.

Kể từ tháng 4, cựu tướng lĩnh này cũng đã đến thăm Ấn Độ, Trung Quốc, Nga và Belarus. Tại mỗi điểm dừng, ông cố gắng trình bày chính phủ của mình là ổn định và “đang trên con đường dân chủ hóa”, đồng thời chào mời các thỏa thuận thương mại và cơ sở hạ tầng.

Ngay cả Mỹ dường như cũng đã mở cửa. Hãng tin Reuters đưa tin tuần trước rằng Washington đã bắt đầu đàm phán trực tiếp với chính phủ của Min Aung Hlaing, bất chấp các lệnh trừng phạt nhằm vào ông vì vi phạm nhân quyền, bao gồm chiến dịch năm 2017 nhằm vào người Rohingya khiến hơn 700.000 người phải chạy sang Bangladesh, mà Mỹ gọi là diệt chủng. Reuters cho biết các cuộc đàm phán mới nhất tập trung vào việc đóng cửa các trung tâm lừa đảo hoạt động từ Myanmar, nơi đã lừa đảo người Mỹ hàng tỷ USD.

Khin Zaw Win, giám đốc Viện Tampadipa ở Yangon, cho rằng nỗ lực tìm kiếm tính chính danh quốc tế của Min Aung Hlaing được hỗ trợ bởi sự thúc đẩy phối hợp từ Trung Quốc, Ấn Độ và Thái Lan, những nước đều có chung biên giới với Myanmar. Ba nước láng giềng này đã hứng chịu tác động lan tỏa từ cuộc chiến, như giao tranh gần biên giới, gián đoạn thương mại và dòng người tị nạn. Ông Khin Zaw Win nói ba nước “có lợi ích lớn nhất trong việc Myanmar sẽ đi đến đâu” và muốn chính phủ do quân đội dựng lên được công nhận. “Sự thuận tiện đóng một vai trò đối với tất cả bọn họ,” ông nói.

Tuy nhiên, sự công nhận ngoại giao ngày càng tăng không giúp giải quyết xung đột. Trong khi Min Aung Hlaing mời tất cả các nhóm vũ trang tham gia đàm phán hòa bình, giao tranh vẫn tiếp diễn ác liệt trên phần lớn lãnh thổ. Lực lượng của ông đã mở các cuộc tấn công để giành lại lãnh thổ bị các nhóm nổi dậy đối lập và các nhóm vũ trang sắc tộc chiếm giữ ở các bang Rakhine, Chin, Kachin, Karen và vùng Sagaing. Họ được hỗ trợ bởi chiến dịch không kích tăng cường và đợt tuyển quân bổ sung hàng chục nghìn người. Trung Quốc cũng giúp đỡ bằng cách làm trung gian cho các thỏa thuận ngừng bắn giữa quân đội và các nhóm vũ trang sắc tộc mạnh ở biên giới.

Dù vậy, Laetitia van den Assum, cựu nhà ngoại giao Hà Lan, cho rằng quân đội khó có thể giành lại quyền kiểm soát toàn bộ đất nước. “Điều đó sẽ đòi hỏi một đội quân chiếm đóng khổng lồ, chứ không phải – như hiện nay – một đội quân đồn trú kiểm soát một địa điểm cụ thể,” bà nói. “Đó là lý do Min Aung Hlaing… đặt cược vào ngày càng nhiều lệnh ngừng bắn tạm thời ở một số vùng để có thể điều quân đến những khu vực ông muốn tiếp tục giao tranh.”

Bà Van den Assum nói bà thấy “khá ngạc nhiên” khi các quốc gia ASEAN lại tìm cách đưa người Rohingya hồi hương từ chính người bị cáo buộc chỉ đạo các tội ác nhằm vào họ. Myanmar từ lâu phủ nhận quyền công dân của người Rohingya, nên không rõ liệu nước này có chấp nhận họ là công dân hay không. Và với phần lớn bang Rakhine – quê hương của họ – hiện do Lực lượng Arakan Army kiểm soát, cũng không rõ họ sẽ đi đâu.

“Đó là người mù nói chuyện với người mù,” bà nói.

‘Chi phí thấp, hình ảnh cao’

Min Aung Hlaing cũng đã có những động thái khác. Không lâu trước chuyến thăm Thái Lan hồi tháng 8, ông cho phép Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế (ICRC) gặp Aung San Suu Kyi, nhà lãnh đạo dân sự mà ông phế truất năm 2021. Người đoạt giải Nobel 81 tuổi này đã bị giam lỏng không liên lạc kể từ cuộc đảo chính, và cuộc gặp của ICRC ngày 3 tháng 8 đã tạo ra những bức ảnh đầu tiên về bà sau nhiều năm.

Sai Kyi Zin Soe, nghiên cứu viên tại Đại học Sydney, gọi động thái này là “cử chỉ chi phí thấp, hình ảnh cao thay vì một sự mở cửa chính trị thực sự”. Cuộc gặp chỉ xác nhận Aung San Suu Kyi còn sống, “không hơn gì”, ông nói. Ông lưu ý rằng các cuộc không kích của quân đội vẫn tiếp diễn không ngừng ngay cả khi các nhà lãnh đạo ASEAN trải thảm đỏ, bao gồm cuộc tấn công ngày 28 tháng 9 vào một khu chợ ở bang Rakhine khiến khoảng 50 người thiệt mạng.

Ông nói các cuộc tấn công tiếp diễn là “bằng chứng mạnh mẽ nhất rằng ngoại giao mềm chưa tạo ra bất kỳ tác dụng răn đe nào”. Sai Kyi Zin Soe cũng cảnh báo rằng tính chính danh được trao qua các chuyến thăm nước ngoài sẽ càng tiếp thêm sức mạnh cho quân đội.

“Với sự răn đe gần như hoàn toàn vắng bóng, việc thực thi trừng phạt không đáng kể, ASEAN đang nghiêng về tái tiếp cận, và khả năng tiếp cận vũ khí, nhiên liệu qua Trung Quốc và Nga vẫn tiếp diễn, quân đội có mọi động lực cấu trúc để tiếp tục leo thang, đặc biệt ở các khu vực tranh chấp như Sagaing và Rakhine, nơi sự kiểm soát của họ yếu nhất,” ông nói.

Hiện phần lớn phụ thuộc vào Philippines và Singapore, nước chủ tịch hiện tại và kế nhiệm của ASEAN. Phil Robertson, giám đốc Tổ chức Vận động Nhân quyền và Lao động châu Á, nói hai nước này phải đặt ra chương trình nghị sự thúc đẩy mạnh mẽ chống lại lời kêu gọi từ các nước khác trong khu vực nhằm cho “Myanmar trở lại hoàn toàn”, và tiếp tục thúc đẩy kế hoạch hòa bình năm điểm của khối.

Ông cũng kêu gọi Mỹ, Anh, Canada, Australia và Liên minh châu Âu áp dụng các biện pháp trừng phạt có mục tiêu, như cấm nhiên liệu hàng không, thay vì để “toàn bộ câu hỏi hóc búa Myanmar” cho khối khu vực.

“Trách nhiệm giải trình quốc tế hiện cấp thiết hơn bao giờ hết, dù là thông qua thêm các vụ án theo thẩm quyền phổ quát hay một bước đột phá nào đó để đưa các tướng lĩnh Myanmar ra Tòa án Hình sự Quốc tế,” ông nói thêm.

Zaheena Rasheed đưa tin và viết bài từ Kuala Lumpur, Malaysia.