Zambia: Ông Hichilema nhậm chức nhiệm kỳ hai giữa tranh cãi bầu cử và làn sóng bắt giữ

Lusaka, Zambia – Tổng thống Hakainde Hichilema đã bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai và cũng là nhiệm kỳ cuối cùng, cam kết bảo đảm người dân Zambia cảm nhận được lợi ích từ sự phục hồi kinh tế mà ông cho rằng đã đưa đất nước vào quỹ đạo ổn định hơn.

Tuy nhiên, lễ nhậm chức hôm thứ Ba diễn ra trong bối cảnh chính trị kém yên ổn hơn nhiều. Các quan sát viên bầu cử đã nêu quan ngại về cách thức tiến hành và kiểm phiếu trong cuộc bỏ phiếu ngày 13/8, trong khi các nhân vật đối lập — gồm cả đối thủ chính của ông Hichilema — bị bắt giữ và buộc tội phản quốc.

Ông Hichilema giành được khoảng 60% số phiếu theo kết quả chính thức, trong khi đối thủ Brian Mundubile đạt khoảng 38%. Ông Mundubile đã bác bỏ kết quả và cáo buộc có gian lận.

Phái bộ quan sát bầu cử của Liên minh châu Âu cho rằng cử tri được lựa chọn mang tính cạnh tranh, nhưng cuộc bầu cử diễn ra trên một sân chơi không bình đẳng. Phái bộ cũng cho biết tính minh bạch của quy trình tổng hợp kết quả suy giảm đáng kể sau khi việc kiểm phiếu bị tạm đình chỉ.

Những quan sát này không phải là kết luận rằng ông Hichilema thua cuộc, nhưng chúng phủ bóng lên khởi đầu nhiệm kỳ hai của một tổng thống từng lên nắm quyền năm 2021 với cam kết củng cố nền dân chủ, pháp quyền và các thể chế nhà nước.

Từ phục hồi kinh tế đến bất ổn chính trị

Ông Hichilema có nhiều thành tựu kinh tế đáng kể để nói tới. Khi ông nhậm chức, Zambia đang thoát khỏi một trong những cuộc khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng nhất trong lịch sử gần đây. Quốc gia miền nam châu Phi này đã vỡ nợ trái phiếu chính phủ năm 2020, trở thành nước châu Phi đầu tiên làm điều đó trong đại dịch COVID-19.

Chính phủ của ông từ đó giám sát một đợt tái cơ cấu nợ lớn và làm việc với Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) về chương trình cải cách kinh tế. Những nỗ lực này đã giúp khôi phục niềm tin nhà đầu tư và khuyến khích đầu tư mới, đặc biệt trong lĩnh vực khai khoáng.

Điều đó có ý nghĩa vượt ra ngoài biên giới Zambia. Quốc gia này là một trong những nhà sản xuất đồng hàng đầu châu Phi, và nguồn khoáng sản khiến nước này ngày càng quan trọng với các quốc gia tìm kiếm nguồn cung đồng và khoáng sản thiết yếu khác cho quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu.

Nhưng bức tranh kinh tế được cải thiện chưa chắc đã chuyển thành cuộc sống dễ dàng hơn cho nhiều người dân Zambia. Chi phí lương thực và năng lượng cao vẫn là nguồn cơn bức xúc, trong khi việc bãi bỏ trợ giá nhiên liệu gây thêm áp lực lên ngân sách hộ gia đình.

Ông Mundubile biến chi phí sinh hoạt thành chủ đề trọng tâm trong chiến dịch tranh cử, cho rằng các lợi ích kinh tế của ông Hichilema chưa đến được với đủ người dân Zambia.

Ông Hichilema thừa nhận những bức xúc đó trong lễ nhậm chức. “Chúng tôi biết nhiều gia đình gặp khó khăn về chi phí sinh hoạt và lợi ích từ sự ổn định kinh tế chưa được cảm nhận ở mọi cấp độ”, ông nói trước hàng nghìn người tại buổi lễ ở Lusaka. “Tăng trưởng kinh tế phải có ý nghĩa trên bàn ăn của tất cả người dân”.

Diễn biến sau bầu cử

Cuộc bỏ phiếu phần lớn diễn ra yên bình tại các điểm bầu cử, nhưng căng thẳng dâng cao khi kiểm phiếu. Ủy ban Bầu cử Zambia (ECZ) đã tạm đình chỉ việc tổng hợp và công bố kết quả hôm 14/8 sau bạo lực tại một số trung tâm kiểm phiếu và cáo buộc đánh cắp vật liệu bầu cử.

Phái bộ EU sau đó báo cáo các vấn đề tại nhiều trung tâm kiểm phiếu, gồm những khoảng nghỉ kéo dài và các trường hợp cán bộ phụ trách dường như chờ chỉ đạo trước khi công bố kết quả. Phái bộ cũng ghi nhận sự hiện diện dày đặc của quân đội, điều mà quan sát viên cho rằng gây hiệu ứng đe dọa.

Kết quả cuối cùng được công bố nghiêng về ông Hichilema, nhưng ông Mundubile tìm cách khiếu kiện qua tòa án. Hôm 24/8, các tòa án cấp cao của Zambia đóng cửa và hạn chế tiếp cận trụ sở, đúng thời điểm hạn chót nộp đơn khiếu kiện kết quả bầu cử tổng thống đến gần. Tổ chức Human Rights Watch cho rằng động thái này về cơ bản ngăn cản việc tiếp cận tòa án của những người muốn phản đối kết quả, trong khi giới chức viện dẫn lý do an ninh.

Tranh chấp sau đó chuyển biến nghiêm trọng hơn. Ông Mundubile và người đồng tranh cử Makebi Zulu bị đưa vào diện quản thúc và bị buộc tội phản quốc. Nhà chức trách chưa công bố chi tiết bằng chứng cho cáo buộc, còn ông Mundubile bác bỏ. Trước khi bị giam giữ, hai người từng lánh nạn tại một cơ sở của Liên Hợp Quốc ở Lusaka trước khi ra trình diện cảnh sát. Họ vẫn đang bị giam.

Cuộc đụng độ chết người

Đối đầu chính trị đã trở nên bạo lực ngay sau bầu cử. Hôm 14/8, lực lượng an ninh đột kích một bất động sản ở Lusaka liên quan đến ông Mundubile. Cựu bộ trưởng Mutotwe Kafwaya bị bắn chết trong chiến dịch, 11 người khác bị bắt.

Nhà chức trách cho biết đã thu giữ vũ khí và lực lượng an ninh hành động để tự vệ. Ông Mundubile bác bỏ lời tường thuật đó, nói những người tại bất động sản không phải là lực lượng dân quân có vũ trang.

“Chúng tôi thấy những chuyện kiểu này ở các nước như Tanzania, Rwanda nhưng không phải ở đây”, nhà khoa học chính trị Neo Simutanyi nói với Al Jazeera. “Zambia có thành tích nổi bật về dân chủ”.

Kể từ khi chấm dứt chế độ độc đảng năm 1991, Zambia thường được coi là một trong những nền dân chủ đa đảng ổn định nhất khu vực, nơi quyền lực thay đổi qua bầu cử. Sau nhiều năm làm lãnh đạo đối lập và năm lần tranh cử tổng thống thất bại, ông Hichilema đánh bại Tổng thống khi đó là Edgar Lungu trong cuộc bầu cử được ca ngợi vì chuyển giao quyền lực ôn hòa, được coi là khoảnh khắc quan trọng cho nền dân chủ Zambia.

Niềm tin kinh tế đối lập với quan ngại chính trị

Các nhà đầu tư cho đến nay phần lớn bỏ qua tình trạng bất ổn chính trị khi trái phiếu Zambia vẫn trụ vững sau bầu cử, thị trường tập trung vào tái cơ cấu nợ và liên tục kinh tế.

Trung Quốc và Mỹ đều chúc mừng ông Hichilema tái đắc cử và cử đại diện dự lễ nhậm chức, nhấn mạnh tầm quan trọng của Zambia với vai trò nhà sản xuất đồng lớn và nguồn khoáng sản thiết yếu tiềm năng.

Điều đó tạo ra sự tương phản rõ rệt với ông Hichilema. Nhà đầu tư quốc tế có thể thấy sự liên tục trong chính quyền và triển vọng kinh tế được cải thiện, trong khi các nhóm đối lập và quan sát viên ngày càng tập trung vào cách đối xử với đối thủ chính trị và sức mạnh các thể chế dân chủ.

Luật sư của ông Mundubile, Milner Katolo, nói với Al Jazeera rằng có “hy vọng chân thành” rằng giờ ông Hichilema đã có nhiệm kỳ hai, một thỏa thuận thương lượng có thể giúp “hàn gắn quốc gia” sau cuộc đua đầy gay gắt. “Chúng tôi hy vọng Liên minh châu Phi và SADC (Cộng đồng Phát triển miền Nam châu Phi) có thể vào cuộc, khuyến khích nhà nước và thân chủ của chúng tôi ngồi lại để tìm cách giải quyết tranh chấp một cách ôn hòa thông qua thỏa thuận”, Katolo nói.

Liệu một thỏa thuận như vậy có khả thi hay không vẫn còn là điều chưa rõ. “Có một vết xước nhỏ trên hình ảnh của ông ấy, về dân chủ và nhân quyền, nhưng hầu hết nhà đầu tư hài lòng vì sự liên tục, nghĩa là khoản đầu tư của họ an toàn. Họ không quan tâm gì đến nhân quyền”, Simutanyi nói.