Vụ kiện khí hậu lịch sử của Nga bị Tòa án Nhân quyền châu Âu bác bỏ

Một nhóm nhà hoạt động và người dân bản địa Nga đã thua kiện trong vụ kiện khí hậu mang tính bước ngoặt tại Tòa án Nhân quyền châu Âu (ECHR) vào tháng 6 vừa qua. Tòa án đã tuyên bố vụ việc không thể được xem xét mà không đưa ra lý do cụ thể, khiến các nguyên đơn bất ngờ và thất vọng.

Vụ kiện, được gọi là “Vụ kiện khí hậu Nga”, được một nhóm 10 người, bao gồm người dân bản địa Yukaghir ở vùng đông bắc Siberia, đệ trình lên Tòa án Tối cao Nga từ 4 năm trước, sau đó chuyển lên ECHR. Họ cáo buộc chính phủ Nga không đáp ứng các nghĩa vụ quốc tế về khí hậu, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng đối với môi trường sống và sinh kế của họ.

Một trong những nguyên đơn, Arshak Makichyan, cho biết nhóm pháp lý của họ không đồng ý với phán quyết, đặc biệt khi có những vụ việc tương tự đã được tòa án xem xét. Makichyan, người bị tước quyền công dân Nga vào năm 2022, cho rằng đây có thể là một quyết định chính trị, do tòa án e ngại đối đầu với Nga về một vấn đề nghiêm trọng như vậy.

Cuộc sống thường nhật bị đảo lộn

Với người dân bản địa ở Siberia và vùng Viễn Đông Nga, biến đổi khí hậu không còn là vấn đề xa vời mà là hiện thực hằng ngày. Trưởng lão Vyacheslav Shadrin của người Yukaghir cho biết lũ lụt trước đây xảy ra 3-4 năm một lần, còn lũ thảm khốc là 10 năm một lần, giờ đây một năm không có lũ lại là điều bất thường, và cháy rừng diễn ra hằng năm.

Cháy rừng thiêu rụi hàng triệu ha rừng mỗi năm. Mùa cháy rừng tồi tệ nhất ở Nga là năm 2021, với gần 190.000 km2 bị thiêu rụi, lớn hơn diện tích Syria. Mặc dù tình hình gần đây đã được cải thiện nhờ điều kiện thời tiết và biện pháp phòng cháy tốt hơn, nhưng cháy vẫn có thể xảy ra quanh năm, kể cả trong Vòng Bắc Cực và mùa đông.

Băng vĩnh cửu, lớp đất đóng băng vĩnh viễn nằm dưới hơn một nửa bề mặt nước Nga, đang tan chảy. Lớp băng này lưu trữ lượng lớn khí nhà kính qua hàng nghìn năm, khi tan ra sẽ giải phóng chúng vào khí quyển, đồng thời phá hủy cơ sở hạ tầng như đường sá, nhà cửa. Ông Shadrin cho biết các con đường mùa đông ở vùng lãnh nguyên, vốn được mở từ tháng 11 và hoạt động đến tháng 5, nay chỉ còn hoạt động từ khoảng đầu năm mới đến giữa tháng 4, khiến thời gian sử dụng giảm một nửa so với 30 năm trước.

Sự tan băng còn làm lộ ra vật chất hữu cơ cổ xưa, có thể đánh thức các loại bệnh dịch ngủ quên. Năm 2016, một đợt bùng phát bệnh than ở Siberia được cho là bắt nguồn từ xác động vật nổi lên trên bề mặt.

Cam kết khí hậu của Nga

Nga chính thức là thành viên của Thỏa thuận Paris từ năm 2019, cam kết giảm phát thải khí nhà kính để đạt trung hòa carbon vào năm 2060. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu này, Nga cần cắt giảm phát thải rất lớn. Các chuyên gia cho rằng chính phủ Nga ưu tiên chủ quyền và phát triển hơn là bảo vệ môi trường, đồng thời đã nới lỏng các quy định về môi trường để hỗ trợ các ngành công nghiệp bị trừng phạt.

Ông Oleg Pluzhnikov, cựu quan chức Bộ Phát triển Kinh tế, nhận định trên thực tế Nga nằm trong số các quốc gia gần như không làm gì để giải quyết vấn đề khí hậu. Dù có nhiều chương trình về biến đổi khí hậu và hiệu quả năng lượng trên giấy tờ, ngân sách chính phủ dành cho chúng rất ít. Ông nhấn mạnh mọi chính sách hiện nay đều được xây dựng vì lợi ích của ngành nhiên liệu hóa thạch.

Sau khi xung đột Nga-Ukraine nổ ra năm 2022, sự ra đi của các công ty nước ngoài và lệnh trừng phạt đã cản trở đầu tư tư nhân vào năng lượng tái tạo cũng như hợp tác khoa học xuyên biên giới. Tuy nhiên, ông Pluzhnikov cho rằng đổ lỗi cho trừng phạt là không thỏa đáng, vì Nga vốn đã không có nỗ lực thực chất. Ông nói: “Nga hiện đang lợi dụng các lệnh trừng phạt này để biện minh cho sự bất động của mình”.

Trong khi đó, bà Anastasia Pukhalskaya, hiệu trưởng Viện Đào tạo nâng cao Kaliningrad, bảo vệ các nỗ lực của chính phủ, cho rằng mục tiêu trung hòa carbon vẫn được giữ vững và các dự án hiện đại hóa, nâng cao hiệu quả năng lượng vẫn đang triển khai. Bà cũng cho rằng trừng phạt đã thúc đẩy Nga phát triển các giải pháp nội địa và chương trình nghị sự về khí hậu đang trở nên “có chủ quyền hơn”.

Hành trình tiếp theo của vụ kiện

Mặc dù Nga đã rời khỏi ECHR vào tháng 9/2022, các nguyên đơn cho rằng vụ việc xảy ra trước đó nên vẫn thuộc thẩm quyền của tòa án. Luật sư Grigory Vaypan của nhóm cho biết hồ sơ vụ án đã bị thất lạc, làm chậm quá trình tố tụng, trước khi thẩm phán ra phán quyết bác bỏ mà không giải thích. Ông gọi đây là sự “tùy tiện và hỗn loạn” mà ông chưa từng gặp trong hơn một thập kỷ hành nghề tại ECHR.

Các nguyên đơn không từ bỏ. Họ dự định tiếp tục kêu gọi lên Chủ tịch ECHR và khuôn khổ nhân quyền của Liên hợp quốc. Ông Makichyan hy vọng cộng đồng quốc tế sẽ tiếp tục chú ý đến chính sách khí hậu của Nga, vì có nhiều cách ngoại giao và kinh tế để gây áp lực lên nước này.