Vì sao cướp biển tái xuất ngoài khơi Somalia?

Cướp biển đang gia tăng trở lại ngoài khơi Somalia, làm dấy lên lo ngại về khả năng tái diễn một cuộc khủng hoảng như giai đoạn 2005-2012, dù quy mô hiện tại vẫn thấp hơn nhiều so với đỉnh điểm.

Ngày 29/8, Chính phủ Liên bang Somalia thông báo hải quân Thổ Nhĩ Kỳ phối hợp với lực lượng Somalia đã giải cứu tàu chở hàng MV Lutuf sau 10 ngày truy đuổi, tiêu diệt 14 cướp biển và phá hủy 4 tàu nhỏ. Con tàu này từng bị bắt giữ hôm 17/8 ngoài khơi Jifle, thuộc vùng Puntland, Đông Bắc Somalia. Bộ Quốc phòng Mogadishu cho rằng thành công này nhờ hiệp ước quốc phòng ký với Thổ Nhĩ Kỳ năm 2024. Tuy nhiên, giới chức Puntland bác bỏ thông tin trên, nói rằng tàu được trả tự do thông qua tiền chuộc chứ không phải giải cứu quân sự. Cả hai tuyên bố đều chưa được xác minh độc lập.

Mức độ nghiêm trọng của sự trở lại

Theo phân tích của AFP từ dữ liệu Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO), từ đầu năm đến nay đã có ít nhất 15 vụ tấn công ngoài khơi Somalia và vịnh Aden, trong đó 8 vụ xảy ra tại vịnh Aden từ tháng 5. Một tàu chở dầu bị bắt giữ ngoài khơi Yemen còn bị hướng về Somalia khi bọn cướp đòi 10 triệu USD tiền chuộc. Tàu MV Honour 25 đã bị giam giữ hơn hai tháng. Trung tâm Thông tin Hàng hải Liên hợp (JMIC) đã nâng mức cảnh báo cướp biển lên “nghiêm trọng” hồi tháng 4 và tháng 5.

Dù vậy, tình hình vẫn thấp hơn nhiều so với giai đoạn đầu những năm 2010 khi IMO ghi nhận khoảng 200 vụ mỗi năm. Theo Ngân hàng Thế giới, từ 2005 đến 2012, cướp biển đã thực hiện hơn 1.000 vụ tấn công ngoài khơi Somalia, cướp thành công 218 tàu và thu khoảng 315-385 triệu USD tiền chuộc. Năm 2011, Somalia chiếm hơn một nửa số vụ cướp biển trên toàn cầu; thiệt hại kinh tế ước tính 6,6-6,9 tỷ USD.

Sự suy giảm của cướp biển sau đó nhờ các chiến dịch quân sự quốc tế như Operation Ocean Shield của NATO, Operation Atalanta của EU, lực lượng đặc nhiệm CTF-151 do Mỹ dẫn đầu, cùng các biện pháp bảo vệ tàu thương mại. Từ 2013 đến 2023 chỉ có một vài vụ cướp tàu thành công. NATO kết thúc phái bộ chống cướp biển năm 2016.

Nguyên nhân tái bùng phát

Giới phân tích cho rằng không có yếu tố đơn lẻ nào giải thích được sự trở lại này. Một trong những lý do là lực lượng hải quân quốc tế bị phân tán sau khi Mỹ và Israel xung đột với Iran từ cuối tháng 2, khiến các tàu chiến vốn tuần tra gần Somalia phải chuyển hướng. Abdurrahim Muhammad Ali thuộc Cơ quan Hàng hải Djibouti nói tại một cuộc họp an ninh khu vực ở Nairobi rằng cướp biển đang lợi dụng sự xao nhãng này.

Áp lực kinh tế trong nước cũng gia tăng. Lạm phát tại Somalia lên 9,2% hồi tháng 3, mức cao nhất trong nhiều năm, trong khi viện trợ từ Mỹ và Anh bị cắt giảm. Theo Viện Nghiên cứu An ninh (ISS), các vụ tấn công thường giảm vào mùa gió mùa đông, khi biển động, rồi tăng trở lại khi biển lặng hơn vào mùa xuân.

Vai trò của đánh bắt bất hợp pháp

Somalia có đường bờ biển dài nhất châu Phi lục địa, nhưng lực lượng thực thi pháp luật mỏng và không có lực lượng bảo vệ bờ biển hiệu quả. Ngân hàng Phát triển châu Phi ước tính nước này mất khoảng 300 triệu USD mỗi năm do các đội tàu đánh bắt bất hợp pháp. Ngư dân địa phương lâu nay vốn bức xúc vì tàu nước ngoài làm cạn kiệt nguồn lợi thủy sản, điều từng là một phần nguyên nhân dẫn đến làn sóng cướp biển đầu tiên.

Tuy nhiên, động cơ hiện nay đã thay đổi. Andrew Mwangura, chuyên gia tư vấn an ninh hàng hải từng tham gia đàm phán thả con tin trong khủng hoảng trước, nói: “Trước đây, người ta ra khơi vì đánh bắt bất hợp pháp và xả thải độc hại. Giờ đây chủ yếu là bắt tàu để đòi tiền chuộc”. Trung tâm MIC của hải quân Pháp ghi nhận hai hình thức: các nhóm hoạt động xa bờ dùng thuyền dhow ngụy trang làm ngư thuyền làm căn cứ nổi, trong khi các vụ gần bờ nhắm vào tàu đánh cá nước ngoài bị cáo buộc đánh cắp hải sản.

Ai tài trợ cho cướp biển?

Các hoạt động cướp biển hiện nay có tổ chức hơn so với hình ảnh ngư dân nghèo làm ăn chụp giựt trước đây. Một cựu cướp biển giấu tên cho biết các nhà đầu tư, thường là doanh nhân Yemen và Somalia, tài trợ thiết bị vệ tinh, định vị, vũ khí và lương thực cho các toán cướp. Theo nghiên cứu chung của Interpol, Liên Hợp Quốc và Ngân hàng Thế giới, trong khủng hoảng trước, các nhà tài trợ thường nhận 30-50% tiền chuộc, còn những kẻ trực tiếp lên tàu chỉ nhận phần nhỏ hơn. Abdifatah Mohamed Abdinur, quan chức chính quyền Puntland, xác nhận có mối liên hệ giữa cướp biển và mạng lưới tội phạm xuyên quốc gia, nhưng cần thêm thông tin để làm rõ bức tranh tổng thể.

Khả năng ngăn chặn

Bối cảnh an ninh hiện nay đã thay đổi so với thập niên trước. Djibouti đã trở thành trung tâm quân sự nước ngoài, chuỗi căn cứ quân sự dày đặc. EU ký thỏa thuận mới với Djibouti hồi tháng 7 để duy trì hoạt động của chiến dịch Atalanta. Saudi Arabia thành lập lực lượng đặc nhiệm hải quân Biển Đỏ, trong đó có Somalia tham gia. Puntland ký thỏa thuận an ninh hàng hải với phái đoàn quân sự Mỹ đầu tháng 8. Các quan chức Somalia, Djibouti, Ethiopia và Yemen họp tại Nairobi theo chương trình của Liên Hợp Quốc nhằm tăng cường chia sẻ tình báo.

Dù vậy, các biện pháp quân sự khó giải quyết tận gốc. Afyare Elmi, giảng viên Đại học City tại Mogadishu, cho rằng: “Giải pháp trên bờ mới là bền vững khi đối phó với cướp biển ở bờ biển Somalia”. Điều kiện kinh tế - xã hội và quản trị yếu kém vẫn là mảnh đất màu mỡ cho tệ nạn này tái sinh.