Ủy ban Liên Hợp Quốc về xóa bỏ phân biệt chủng tộc (CERD) vừa công bố hướng dẫn mới, trong đó nêu rõ các quốc gia có nghĩa vụ pháp lý phải xem xét bồi thường cho nạn buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương, cũng như thực hiện các biện pháp toàn diện để giải quyết di sản lâu dài của phân biệt chủng tộc.
Theo tài liệu công bố hôm thứ Hai, các nghĩa vụ này phát sinh từ Công ước quốc tế về xóa bỏ mọi hình thức phân biệt chủng tộc năm 1965, vốn có tính ràng buộc pháp lý, chứ không dựa trên các chuẩn mực pháp lý tồn tại vào thời điểm diễn ra nạn buôn bán nô lệ.
Ủy ban mô tả cách tiếp cận này là một "sự thay đổi mô hình" so với các cuộc tranh luận về trách nhiệm lịch sử mà nhiều chính phủ từng sử dụng để bác bỏ các yêu cầu bồi thường.
"Các quốc gia thành viên phải thực hiện các biện pháp bồi thường toàn diện cho người gốc Phi, bao gồm mọi khía cạnh của việc khắc phục hậu quả", tài liệu của Liên Hợp Quốc nêu rõ. Văn bản này có thể được viện dẫn tại các phiên tòa.
Theo số liệu của CERD, ít nhất 12,5 triệu người châu Phi đã bị bắt và bán từ thế kỷ 15 đến thế kỷ 19 trong cuộc di dời cưỡng bức lớn nhất lịch sử.
Các lời kêu gọi bồi thường – từ xin lỗi chính thức đến bồi thường tài chính – đã nhận được sự ủng hộ ngày càng tăng trên trường quốc tế, mặc dù phe phản đối cho rằng các quốc gia và thể chế không nên bị quy trách nhiệm cho những tội ác lịch sử. Hồi tháng 3, EU và Anh đã bỏ phiếu trắng trong nghị quyết của Liên Hợp Quốc về vấn đề nô lệ.
Một số quốc gia từng tìm cách tránh các yêu cầu đòi công lý tại tòa án bằng lập luận rằng thời điểm đó chưa có luật quốc tế cấm buôn bán nô lệ – cái gọi là nguyên tắc tính thời điểm (intertemporality principle).
Tuy nhiên, tài liệu của Liên Hợp Quốc lập luận rằng, bất kể chế độ nô lệ và buôn bán nô lệ có vi phạm pháp luật thời đó hay không, các quốc gia vẫn phải chịu trách nhiệm theo nghĩa vụ quốc tế hiện hành trong việc giải quyết các tác động kéo dài của chúng.
"Bất kể việc định tính pháp lý đối với các hành vi lịch sử ban đầu ra sao, các quốc gia thành viên vẫn bị ràng buộc bởi các nghĩa vụ hiện tại theo công ước nhằm giải quyết bất bình đẳng cơ cấu", tài liệu nêu.
Tài liệu cũng nhấn mạnh rằng bồi thường tài chính đơn thuần là không đủ, đồng thời kêu gọi các biện pháp "chuyển đổi" như mở kho lưu trữ, xem xét lại các đài tưởng niệm công cộng và thành lập các ủy ban sự thật độc lập.
Bà Pela Boker Wilson, chuyên gia của ủy ban đến từ Liberia, người tham gia soạn thảo tài liệu, cho biết bà hy vọng các quốc gia sẽ vượt qua những lời bày tỏ tiếc nuối chung chung và tiến hành rà soát chính sách, pháp luật.
"Chúng tôi kêu gọi các quốc gia thành viên hành động cụ thể và có ý nghĩa", bà nói với Reuters. "Chúng tôi muốn khẳng định phẩm giá của những người từng bị phủ nhận, bị xem nhẹ hoặc bị lãng quên nỗi đau của họ".
