Ukraine tập kích nhà máy lọc dầu Nga, gây thảm họa môi trường

Khi tình nguyện viên Sergei Solovev đến thị trấn Tuapse trên bờ Biển Đen của Nga, không khí nồng nặc mùi dầu và mọi thứ đều phủ một lớp bụi bẩn đen. “Tôi thấy các toa tàu hỏa phủ đầy cặn từ mưa đen và động vật. Tất cả đều rất độc hại,” anh nói với Al Jazeera. “Mùi rất dầu.”

Mưa đen là hiện tượng thời tiết bất thường, khi các giọt nước bị muội và tro bụi làm đen rơi từ trên trời xuống. Hiện tượng này từng xảy ra ở Hiroshima (Nhật Bản) sau vụ nổ bom nguyên tử năm 1945, gần đây hơn là ở Tehran (Iran) và năm 1991 ở Kuwait khi các mỏ dầu bị đốt cháy trong Chiến tranh Vùng Vịnh.

Trong hai tuần qua, Tuapse đã hứng chịu ba đợt tấn công bằng máy bay không người lái của Ukraine nhằm vào nhà máy lọc dầu – một trong những cơ sở lớn nhất của Nga. Các cuộc tấn công này, nhằm làm suy yếu ngành dầu mỏ Nga, đã gây ra thảm họa sinh thái trong bối cảnh chiến tranh tàn phá môi trường.

Đợt tấn công đầu tiên xảy ra ngày 16/4, gây ra đám cháy kéo dài hai ngày. Bốn ngày sau, ngày 20/4, nhà máy lại bị tấn công, để lại cột khói đen dày đặc bốc lên trời. Lần này, đám cháy kéo dài năm ngày. Khói từ đám cháy giải phóng hóa chất độc hại; phân tích không khí sau đó cho thấy nồng độ benzen, xylen và bụi than cao gấp ba lần mức an toàn. Người dân được khuyến cáo ở trong nhà, đóng cửa sổ và đeo khẩu trang khi ra ngoài.

Mưa đen bắt đầu rơi. “Mưa phủ kín tất cả ô tô và động vật. Tất cả động vật đều phủ đầy dầu. Các tình nguyện viên đã lập trung tâm làm sạch động vật,” Elena Lugovenko, một tình nguyện viên địa phương, cho biết. Các tình nguyện viên thu gom mèo, chó và chim bị ảnh hưởng để rửa sạch trước khi đưa đến nơi trú ẩn. Tràn dầu đặc biệt nguy hiểm với chim, khiến chúng khó bay và có thể nuốt phải dầu độc khi rỉa lông.

Đến cuối đợt tấn công ngày 20/4, ít nhất tám bể chứa tại nhà máy bị phá hủy, dầu tràn ra sông Tuapse gần đó rồi theo dòng chảy ra Biển Đen, lan dọc bờ biển. Nhà chức trách đã điều hơn chục tàu để dọn dẹp vệt dầu trên biển, lắp phao chắn trên các bãi biển. Các đội cứu hộ và tình nguyện viên dùng máy xúc dọn dẹp bãi biển đá, thu gom dầu vào thùng phuy và túi nhựa.

“Đó là một thảm họa môi trường,” Solovev, người lái xe từ Sochi, cách đó 116 km dọc bờ biển, đến tham gia nỗ lực dọn dẹp. “Dầu đã tràn khắp bờ biển trong bán kính 20 km. Mọi thứ vẫn chưa được làm sạch; tất cả đều phủ dầu. Toàn bộ đất cần được loại bỏ, một lượng lớn bùn đen phủ đầy đá ở những nơi khó tiếp cận, thậm chí không thể đưa thiết bị vào.”

Các nhà môi trường địa phương nói với tờ Important Stories (Nga) rằng, trong một số trường hợp, chính quyền đã phủ sỏi mới lên các bãi biển nhằm che đậy dầu thay vì loại bỏ nó. Ruslan Khvostov, chủ tịch đảng Green Alternative, cảnh báo hậu quả lâu dài có thể “nghiêm trọng và kéo dài nhiều năm”.

“Các sản phẩm dầu mỏ lắng xuống trầm tích đáy Biển Đen, phá vỡ chuỗi thức ăn, và tất cả sẽ bị ảnh hưởng. Vệt dầu chặn oxy, gây chết hàng loạt cá, động vật có vỏ và sinh vật đáy; phục hồi đa dạng sinh học mất 5–10 năm hoặc lâu hơn, như trường hợp tràn dầu Kerch năm 2024. Chất độc tích tụ trong sinh vật, đe dọa chim và động vật có vú biển, như cá heo và cá heo mũi chai.”

Sau đợt tấn công thứ ba vào thứ Ba, điều kiện ở Tuapse trở nên tồi tệ đến mức thị trấn đã phải sơ tán. Theo Witold Stupnicki, nhà phân tích cao cấp tại ACLED, Ukraine có thể sẽ tiếp tục và leo thang chiến dịch này, đặc biệt khi năng lực sản xuất máy bay không người lái trong nước tăng lên.

Thảm họa Tuapse không phải lần đầu tiên tại khu vực này. Tháng 12/2024, hai tàu chở dầu của Nga bị chìm trong bão trên Biển Đen, làm tràn hàng nghìn tấn dầu, trôi dạt vào bờ biển gần khu nghỉ dưỡng Anapa. Hàng nghìn tình nguyện viên đã tham gia dọn dẹp một trong những thảm họa môi trường tồi tệ nhất của Nga.