Uganda sao chép luật Nga, Trung Quốc để đàn áp bất đồng chính kiến

Dự luật bảo vệ chủ quyền năm 2026 đang được Quốc hội Uganda xem xét thông qua nhanh, dự kiến hoàn tất trước lễ tuyên thệ của tổng thống vào ngày 12/5. Dự luật gây tranh cãi khi quy định mức án lên tới 20 năm tù cho hành vi 'cổ xúy lợi ích nước ngoài' và áp đặt các hạn chế lên nhiều tổ chức, cá nhân hợp tác hoặc nhận tài trợ từ nước ngoài.

Bộ trưởng Nội vụ, tướng David Muhoozi, khẳng định dự luật sẽ tăng cường bảo vệ an ninh quốc gia, ổn định kinh tế và gắn kết xã hội. Tuy nhiên, phe đối lập và các tổ chức nhân quyền cho rằng đây là đạo luật 'sao chép' từ Nga và Trung Quốc, nhằm hạn chế xã hội dân sự, truyền thông và quyền bất đồng chính kiến.

Ông Joel Ssenyonyi, lãnh đạo phe đối lập Uganda, chỉ trích: 'Đạo luật này là bản sao của luật Nga và Trung Quốc được ban hành để xóa sổ phe đối lập và các tổ chức xã hội dân sự. Nó sẽ không bảo vệ chủ quyền, mà sẽ giết chết đa đảng, đẩy hàng nghìn người vào nghèo đói và xa lánh đầu tư nước ngoài.'

Dự luật sử dụng ngôn ngữ mơ hồ, định nghĩa rộng, đánh đồng nhiều hoạt động như vận động chính sách, báo chí hay thảo luận công khai với hành vi bị hình sự hóa. Một phiên bản trước đó còn coi công dân Uganda sống ở nước ngoài là 'người nước ngoài', nhưng điều này đã được sửa đổi sau phản ứng dữ dội của dư luận.

Dự luật ra đời trong bối cảnh căng thẳng chính trị gia tăng, với nhiều nhân vật đối lập bị buộc tội liên quan đến hỗ trợ nước ngoài, và các tổ chức nhân quyền, truyền thông bị đình chỉ trước thềm bầu cử tháng 1/2026. Tổng thống Yoweri Museveni từng nhiều lần cảnh báo về 'sự can thiệp của nước ngoài', cho rằng Uganda 'không phải là thuộc địa mới'.

Tổ chức Human Rights Watch kêu gọi Quốc hội Uganda bác bỏ dự luật, cho rằng nó đe dọa các quyền cơ bản. Các điều khoản chính bao gồm giới hạn hỗ trợ tài chính trên 400 triệu shilling Uganda (khoảng 79.000 bảng Anh) trong vòng 12 tháng và cho phép thanh tra cơ sở, tiếp cận tài liệu.

Ngân hàng Thế giới trong một lá thư gửi Quốc hội cảnh báo dự luật có thể hình sự hóa nhiều hoạt động phát triển 'thông thường' của họ, do phân loại tổ chức quốc tế là 'người nước ngoài'. Uganda nhận hàng trăm triệu USD tài trợ nước ngoài mỗi năm, hỗ trợ y tế, giáo dục và xã hội dân sự. Chuyên gia kinh tế Julius Mukunda cảnh báo các hạn chế có thể làm giảm dòng vốn, gây suy yếu đồng shilling và kìm hãm tăng trưởng.

Đáp trả chỉ trích, Tổng thống Museveni gọi những lo ngại về kiều hối và đầu tư là 'ồn ào không cần thiết', nhưng bảo vệ mục tiêu cốt lõi: 'Chủ quyền có nghĩa là hãy để chúng tôi yên. Đừng tài trợ cho các nhóm để gây ảnh hưởng đến quyết định của chúng tôi.'

Các sửa đổi do Tổng chưởng lý đề xuất đã miễn trừ cho các tổ chức tài chính do Ngân hàng Trung ương giám sát, cơ sở y tế, giáo dục và tổ chức tôn giáo. Tuy nhiên, các tổ chức phi chính phủ và đối tác quốc tế khác vẫn có thể bị xem xét nếu bị cho là thúc đẩy 'lợi ích của người nước ngoài chống lại lợi ích quốc gia Uganda'.

Giới phê bình bác bỏ sự trấn an từ chính phủ, gọi đây là 'đảo chính hiến pháp'. Ông Anthony Asiimwe, Phó chủ tịch Hội Luật gia Uganda, nhấn mạnh: 'Dự luật thay thế 'quyền lực thuộc về nhân dân' bằng 'quyền lực thuộc về chính phủ'. Nó không thích ứng với thế giới thay đổi, mà thích ứng hiến pháp với nỗi sợ của những người nắm quyền. Đó không phải luật vì chủ quyền, mà là luật chống lại chủ quyền của người dân Uganda.'