Tuyến 'Con đường tơ lụa băng giá' của Trung Quốc có thay thế được các điểm nghẽn ở Trung Đông?

Trung Quốc vừa công bố tuyến vận tải biển mới xuyên qua Bắc Băng Dương, được kỳ vọng sẽ giảm bớt áp lực cho thương mại toàn cầu trong bối cảnh khủng hoảng Trung Đông đang làm tê liệt các tuyến đường biển quan trọng, bao gồm cả Bab al-Mandeb ở rìa Biển Đỏ.

Tuyến đường mang tên "Con đường tơ lụa băng giá" (Ice Silk Road) do hãng vận tải biển Sea Legend của Trung Quốc vận hành, bắt đầu từ cảng Ninh Ba ở bờ biển phía đông nước này, đi qua Vòng Bắc Cực dọc theo Tuyến đường biển phía Bắc (NSR) của Nga, rồi tiến về phía nam ở Biển Bắc và kết thúc tại cảng Felixstowe ở phía đông nước Anh. Hãng này đã thực hiện chuyến chạy thử hồi tháng 10/2025, theo hãng tin Tân Hoa Xã, chuyến đi kéo dài 20 ngày, nhanh hơn đáng kể so với khoảng 40 ngày qua kênh đào Suez hoặc khoảng 50 ngày nếu đi vòng qua mũi Hảo Vọng ở phía nam châu Phi.

Theo ông Li Xiaobin, Giám đốc vận hành của Sea Legend, tuyến đường này đặc biệt phù hợp với các loại hàng hóa nhạy cảm với nhiệt độ và cần giao nhanh như pin lithium-ion và sản phẩm quang điện, nhờ nhiệt độ thấp và quãng đường tương đối ngắn.

Tuy nhiên, các nhà phân tích chỉ ra rằng tuyến đường này chỉ hoạt động hiệu quả trong những tháng mùa hè khi băng tan, do đó chỉ mang tính chất bổ sung theo mùa cho các tuyến đường chính. Dylan Loh, phó giáo sư tại Đại học Công nghệ Nanyang ở Singapore, nhận định: "Tuyến đường phụ thuộc vào thời điểm băng tan, điều này tạo thêm sự bất định". Ông cũng cho biết các tuyến đường qua Bắc Cực ngày càng bị các nhóm xanh chỉ trích vì góp phần làm băng tan nhanh hơn.

Về mặt địa chính trị, tuyến đường này đi qua khu vực do Nga quản lý. Các giấy phép đi qua NSR do Cơ quan Quản lý Tuyến đường biển phía Bắc (NSRA) thuộc tập đoàn hạt nhân nhà nước Nga Rosatom cấp. Năm 2017, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã đề nghị Nga cùng phát triển và sử dụng tuyến đường này, nhưng phải sau khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự tại Ukraine vào năm 2022, Bắc Kinh mới có thêm khả năng tiếp cận các tuyến đường thương mại của Nga.

William Yang, chuyên gia phân tích cấp cao về Đông Bắc Á tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế, nhận định: "Vì Nga kiểm soát hoạt động vận chuyển qua NSR, Trung Quốc đến nay là quốc gia duy nhất có thể thực sự sử dụng tuyến đường này như một phương án thay thế cho eo biển Hormuz hoặc kênh đào Suez". Tuy nhiên, ông cũng lưu ý rằng hầu hết tàu thuyền sử dụng NSR là "hạm đội bóng ma" của Nga, đang phải hứng chịu các lệnh trừng phạt quốc tế, do đó việc đi qua tuyến đường này có thể gây rủi ro chính trị cho các quốc gia khác.

Bối cảnh thúc đẩy các tuyến đường thay thế là cuộc chiến giữa Mỹ và Israel với Iran bắt đầu từ ngày 28/2, khiến Tehran cơ bản đóng cửa eo biển Hormuz, nơi vận chuyển 20% lượng dầu thô và khí tự nhiên hóa lỏng xuất khẩu toàn cầu trong thời bình. Ngoài ra, lực lượng Houthi liên kết với Iran tại Yemen cũng nhiều lần tấn công tàu thuyền liên quan đến Saudi Arabia tại eo biển Bab al-Mandeb, nơi kết nối Biển Đỏ với vịnh Aden và vận chuyển hơn 10% lượng dầu thương mại thế giới.

Các nhà phân tích cho rằng tuyến đường mới của Trung Quốc khó có thể thay đổi cục diện quyền lực thương mại toàn cầu trong ngắn hạn. Ông Loh nói: "Tuyến đường của Trung Quốc thể hiện sự phòng hộ, chứ không phải là một bước ngoặt hoàn toàn hay một sự thay thế thực sự vào lúc này". Tuy nhiên, Alejandro Reyes, giáo sư tại Đại học Hong Kong, lại cho rằng tác động địa chính trị có thể lớn hơn nhiều, khi tuyến đường này đưa Bắc Cực vào cuộc cạnh tranh giữa các cường quốc, đặc biệt là giữa Trung Quốc-Nga và Mỹ cùng các đồng minh NATO. Bảy trong số tám quốc gia thành viên Hội đồng Bắc Cực là thành viên NATO, và NATO đã phát động chiến dịch quân sự "Arctic Sentry" vào tháng 2/2026 nhằm đối phó với những mối đe dọa từ Nga và Trung Quốc trong khu vực.