Tuần lễ Không gian Thế giới: Những quốc gia nào đã đưa người vào vũ trụ?
Alia Chughtai / Al Jazeera English
Nhân Tuần lễ Không gian Thế giới (4-10/10), Al Jazeera điểm lại hành trình 65 năm đưa người vào vũ trụ: chỉ khoảng 746 người từ 52 quốc gia từng rời Trái Đất, trong đó Mỹ và Liên Xô/Nga chiếm phần lớn, còn phụ nữ chỉ chiếm 15%. Bài viết điểm lại các cột mốc từ Sputnik 1, chuyến bay của Yuri Gagarin đến các sứ mệnh Artemis và tham vọng Mặt Trăng của Trung Quốc, Ấn Độ.
Cách đây 69 năm, ngày 4/10/1957, Liên Xô phóng Sputnik 1, vệ tinh đầu tiên bay quanh Trái Đất, mở ra Kỷ nguyên Không gian và châm ngòi cho cuộc chạy đua với Mỹ. Mười năm sau, ngày 10/10/1967, Hiệp ước Không gian ngoài vũ trụ có hiệu lực. Năm 1999, Liên Hợp Quốc bắt đầu lấy ngày 4-10/10 hằng năm làm Tuần lễ Không gian Thế giới nhằm tôn vinh những đóng góp của công nghệ vũ trụ cho nhân loại. Các trường học, cơ quan vũ trụ, bảo tàng và câu lạc bộ thiên văn trên khắp thế giới tổ chức những đêm ngắm sao, lớp học khoa học, triển lãm và các buổi nói chuyện với phi hành gia, nhà khoa học.
Đến nay, hơn 80 quốc gia đã đưa vệ tinh lên quỹ đạo, và người từ hơn 50 quốc gia trong số đó đã bay vào vũ trụ. Bài viết này điểm lại những quốc gia đã đưa người vào không gian, tỷ lệ phụ nữ trong số đó và tương lai của ngành du hành vũ trụ có người lái.
Người đầu tiên bay vào vũ trụ – Yuri Gagarin
Ngày 12/4/1961, phi hành gia Liên Xô Yuri Gagarin trở thành người đầu tiên bay vào vũ trụ. Trên tàu Vostok 1, ông hoàn thành một vòng quỹ đạo quanh Trái Đất với tốc độ khoảng 27.400 km/h trong chuyến bay kéo dài 108 phút, sau đó phi thân khỏi tàu và đáp xuống bằng dù. Nhiệm vụ này chứng minh con người có thể sống sót qua quá trình phóng, trạng thái không trọng lượng và tái nhập khí quyển, mang lại cho Liên Xô thắng lợi lớn ban đầu trong cuộc Chạy đua Không gian thời Chiến tranh Lạnh.
Sáu năm sau, ngày 10/10/1967, Hiệp ước Không gian ngoài vũ trụ có hiệu lực. Được Mỹ, Anh và Liên Xô ký kết, hiệp ước khẳng định không gian phải được thăm dò và sử dụng vì mục đích hòa bình, không quốc gia nào có thể tuyên bố chủ quyền. Chưa đầy hai năm sau, sứ mệnh Apollo 11 của NASA đưa con người lần đầu lên Mặt Trăng. Ngày 20/7/1969, Neil Armstrong trở thành người đầu tiên bước đi trên bề mặt Mặt Trăng.
Vũ trụ bắt đầu từ đâu?
Không có ranh giới nào được thống nhất chung cho điểm khởi đầu của vũ trụ: hầu hết các tổ chức quốc tế dùng đường Karman, cao 100 km so với mặt đất, trong khi quân đội Mỹ, NASA và Cục Hàng không Liên bang Mỹ lại tính bất kỳ ai bay trên 80 km. Dù theo cách nào, khoảng cách này cũng gần hơn nhiều so với cảm nhận: nếu Trái Đất có kích thước bằng một quả táo, vũ trụ sẽ bắt đầu cách bề mặt khoảng bằng độ dày của vỏ táo.
Những quốc gia nào đã đưa người vào vũ trụ?
Theo tiêu chuẩn đường Karman, ít nhất 746 người từ 52 quốc gia đã bay vào vũ trụ, bao gồm cả phi hành gia chuyên nghiệp lẫn khách du lịch trả tiền. Một số người mang hai quốc tịch, số khác từng bay cho những quốc gia không còn tồn tại như Liên Xô.
Hai quốc gia vẫn chi phối danh sách này. Mỹ đã đưa 369 người vào vũ trụ, Liên Xô và Nga cộng lại là 138 người. Trung Quốc, quốc gia thứ ba tự phóng người lên bằng tên lửa của mình, đã đưa 29 người.
Cứ bảy người du hành vũ trụ thì có một là phụ nữ
Vũ trụ vẫn là lĩnh vực do nam giới chiếm ưu thế. Khoa học viễn tưởng có thể đầy rẫy những nữ thuyền trưởng chỉ huy tàu sao, nhưng trong số 746 người từng bay vào vũ trụ, chỉ 112 người, tương đương 15%, là phụ nữ – khoảng một phần bảy. Phi hành gia Liên Xô Valentina Tereshkova trở thành người phụ nữ đầu tiên bay vào vũ trụ vào tháng 6/1963. Mỹ phải mất thêm 20 năm mới làm điều tương tự, khi Sally Ride bay vào tháng 6/1983.
Tỷ lệ phụ nữ đang tăng lên, phần lớn nhờ các chuyến bay thương mại. Hơn một nửa số phụ nữ bay từ năm 2020 đến nay là hành khách trả tiền hoặc khách mời trên tên lửa dưới quỹ đạo của Blue Origin.
Tuổi trung bình của người du hành vũ trụ là 40
Phần lớn những người từng bay vào vũ trụ ở độ tuổi 30 hoặc 40 trong chuyến bay đầu tiên, chiếm tổng cộng 85%. Độ tuổi trung vị là 40. Các chuyến bay thương mại đã mở rộng khoảng tuổi này. Người trẻ nhất, Oliver Daemen, mới 18 tuổi khi bay vào năm 2021. Người già nhất, Ed Dwight, đã 90 tuổi 8 tháng khi bay vào năm 2024, hơn William Shatner khoảng hai tháng so với chuyến bay của ông ba năm trước đó.
Tương lai của du hành vũ trụ có người lái
Tháng 4/2026, phi hành đoàn Artemis II đã bay quanh Mặt Trăng và đạt khoảng cách 406.771 km so với Trái Đất, phá kỷ lục về khoảng cách do Apollo 13 lập năm 1970. Tiếp theo là Artemis III vào năm 2027, một cuộc diễn tập trên quỹ đạo Trái Đất để thử nghiệm việc ghép nối với tàu đổ bộ Mặt Trăng do SpaceX và Blue Origin chế tạo. NASA đặt mục tiêu năm 2028 cho Artemis IV, nhằm đưa phi hành gia hạ cánh gần cực nam Mặt Trăng – lần hạ cánh có người đầu tiên kể từ năm 1972.
Ấn Độ dự định thực hiện chuyến bay Gaganyaan có người lái đầu tiên vào năm 2027, trở thành quốc gia thứ tư tự phóng người lên bằng tên lửa của mình. Trung Quốc đặt mục tiêu đưa phi hành gia lên Mặt Trăng vào khoảng năm 2030.
