Từ 'tội phản quốc' đến khẩu hiệu thế hệ Gen Z: Hành trình của tiếng hô 'Azadi' trong làn sóng biểu tình sinh viên Ấn Độ

New Delhi, Ấn Độ — Rạng sáng 26/7, chính quyền đã cử công nhân đến sơn phủ các bức tường vẽ graffiti gần đài quan sát Jantar Mantar ở New Delhi. Một ngày trước đó, các cuộc biểu tình do Đảng Nhân dân Gián (CJP) lãnh đạo đã khiến Bộ trưởng Giáo dục Ấn Độ Dharmendra Pradhan phải từ chức sau vụ bê bối lộ đề thi.

Trên lối vào khu biểu tình, dòng chữ lớn ghi: “#2026 CUỘC CÁCH MẠNG GEN-Z!!!”. Một thanh niên ngoài 20 tuổi trèo lên cây, cầm loa phóng thanh công suất lớn và phát bài hát: “Azadi, hãy cho tôi tự do! Azadi, hãy cho tôi tự do!”. Đám đông lặp lại lời bài hát, giơ cao tay hòa nhịp.

Azadi, nghĩa là “tự do”, vốn là ca khúc hip-hop nổi tiếng trong phim Bollywood Gully Boy (2019), đã trở thành bài ca chính thức của phong trào biểu tình sinh viên – một trong những thách thức lớn nhất đối với chính phủ của Thủ tướng Narendra Modi trong nhiều năm qua. Đoạn video cảnh sát dùng dùi cui đánh sinh viên trên phố Parliament Street ở New Delhi đã làm sống lại ca khúc gần một thập kỷ tuổi này. Không chỉ ở Delhi, tiếng hô “Azadi” còn vang lên ở Jaipur, Lucknow và Mumbai.

Chỉ một thập kỷ trước, “Azadi” là một trong những từ ngữ bị coi là “nguy hiểm” nhất – và là khẩu hiệu biểu tình bị hình sự hóa – tại Delhi, khiến nhiều lãnh đạo sinh viên bị bỏ tù vì tội phản quốc. Hành trình của tiếng hô này – từ phong trào nữ quyền Pakistan, phong trào kháng chiến Kashmir, đến dòng chảy chính thống ở Ấn Độ – phản ánh sự tiến hóa của cả một khẩu hiệu chính trị lẫn hoạt động chính trị sinh viên dưới thời ông Modi trong thập kỷ qua.

'Hình sự hóa không gian đại học'

Ngày 9/12/2016, một buổi tối tưởng chừng bình thường tại Đại học Jawaharlal Nehru (JNU), một trong những trường đại học công lập hàng đầu Ấn Độ và là nơi ươm mầm hoạt động chính trị suốt nhiều thập kỷ. Một nhóm sinh viên tổ chức buổi thảo luận về án tử hình tại Ấn Độ, xem xét trường hợp một người Kashmir bị treo cổ vì tấn công vũ trang vào quốc hội năm 2001. Sự kiện này bỗng trở thành điểm nóng chính trị quốc gia khi các kênh truyền hình thân chính phủ liên tục phát sóng cảnh sinh viên hô vang “Azadi”, do Chủ tịch Hội sinh viên JNU khi đó là Kanhaiya Kumar dẫn dắt.

Truyền thông thân chính phủ gán cho sinh viên là “những kẻ thông cảm với khủng bố” và thậm chí phát sóng các đoạn clip bị cắt ghép. Chỉ trong vài ngày, các cáo buộc tội phản quốc và lệnh bắt giữ được đưa ra. Umar Khalid và những người khác được tại ngoại vài tuần sau đó. Banojyotsna Lahiri, bạn thân của Khalid và là một trong những người tổ chức sự kiện, nhớ lại: “Phiên tòa truyền thông dữ dội bắt đầu. Đó là một chiến dịch có chủ đích: tuyên truyền rằng những sinh viên phản quốc sống nhờ tiền thuế của người dân”.

JNU vốn là thành trì của chính trị cánh tả – tự do, điều này khiến trường trở thành mục tiêu của phe cực hữu Hindu theo chủ nghĩa đa số, đặc biệt dưới thời ông Modi. Nhưng JNU không phải trường đại học duy nhất có phong trào chống chính quyền lúc bấy giờ. Sau cái chết của sinh viên Dalit Rohith Vemula tại Hyderabad do bị phân biệt đối xử, các cuộc biểu tình nổ ra và bị chính phủ đàn áp.

Những sự kiện đầu năm 2016 đã khởi động chiến dịch của chính phủ nhằm thu hẹp dần không gian bất đồng chính kiến trong các trường đại học công lập. Các tay sai cánh hữu tấn công lãnh đạo sinh viên; Khalid bị bắn ở New Delhi; các trường bị chặn quyền tổ chức thảo luận, chiếu phim hay biểu tình. Giáo sư Apoorvanand tại Đại học Delhi nhận định: “Lần đầu tiên trong lịch sử Ấn Độ độc lập, chính phủ phát động một cuộc tấn công phối hợp, có bài bản nhằm vào phong trào sinh viên”.

Hành trình của 'Azadi'

Năm 2019, các cuộc biểu tình nổ ra phản đối đề xuất sửa đổi luật quốc tịch, bị coi là phân biệt đối xử với người Hồi giáo. Nhiều lãnh đạo sinh viên Hồi giáo ở Delhi nổi lên nhờ các bài phát biểu đầy nhiệt huyết, nhưng sau đó bị bắt giữ với các cáo buộc bao gồm cả khủng bố. Umar Khalid bị bắt lại và Sharjeel Imam tiếp tục bị giam giữ không xét xử suốt 6 năm.

Sau vụ tranh cãi năm 2016, hình ảnh JNU vang lên khẩu hiệu “Azadi” đã truyền cảm hứng cho nhà sản xuất âm nhạc Dub Sharma tạo ra bản nhạc điện tử dựa trên tiếng hô của đám đông. Ba năm sau, đạo diễn Zoya Akhtar sử dụng ca khúc này cho phim Gully Boy, mời rapper Divine thể hiện. Tuy nhiên, phiên bản phim chỉ giữ lại phần “tự do khỏi đói nghèo”, lược bỏ các kêu gọi về công lý xã hội khác, gây tranh cãi. Bản phối mới của Sharma năm nay đã trở thành bài ca của phong trào phản kháng sinh viên đòi cải cách giáo dục.

Nguồn gốc đời sống chính trị của khẩu hiệu “Azadi” có thể được truy về phong trào nữ quyền Pakistan chống chế độ độc tài quân sự của Tướng Zia-ul-Haq những năm 1980. Nhà hoạt động nữ quyền quá cố Kamla Bhasin từng nhớ lại việc bà bị cuốn hút bởi tính linh hoạt của khẩu hiệu này và áp dụng vào bối cảnh Ấn Độ. Trong một cuộc phỏng vấn năm 2020, bà gọi đây là “khẩu hiệu sống, biết thở. Nó lớn lên mỗi ngày, tiến hóa mỗi ngày. Ý nghĩa của nó không cố định”.

Phong trào gián và sự trỗi dậy của Gen Z

Một tháng sau khi Chánh án Ấn Độ gây tranh cãi khi ví giới trẻ thất nghiệp với “gián và ký sinh trùng”, từ “gián” nhanh chóng trở thành tâm điểm chú ý của dư luận hồi tháng 6/2026. Abhijeet Dipke, một sinh viên tốt nghiệp Đại học Boston, nảy ra ý tưởng: “Điều gì sẽ xảy ra nếu tất cả lũ gián cùng nhau đứng lên?”. Anh lập tức khởi động chiến dịch truyền thông xã hội với tên gọi Đảng Nhân dân Gián (CJP), thu hút hơn 22 triệu người theo dõi trên Instagram – gấp đôi số lượng người theo dõi Đảng BJP của ông Modi.

Dipke trở về Ấn Độ và tuyên bố phát động một phong trào đòi cải cách giáo dục, bắt đầu từ việc từ chức của Bộ trưởng Giáo dục sau loạt bê bối thi cử ảnh hưởng đến hàng triệu sinh viên. Ngày 6/6, anh đặt chân đến New Delhi và tới thẳng khu biểu tình Jantar Mantar, đứng cạnh Neha Bora, 29 tuổi, Chủ tịch toàn quốc Hiệp hội Sinh viên Ấn Độ (AISA).

Bora cho biết các tổ chức sinh viên như của cô đã “giúp phong trào đứng vững”. Các tình nguyện viên thay phiên trực khu biểu tình suốt một tháng, đưa ra khẩu hiệu, biểu ngữ và tiếng nói giúp phong trào vươn tầm quốc tế. “Ngồi biểu tình đòi hỏi rất nhiều sự lặp lại với những người bạn muốn kêu gọi tham gia. Là tổ chức sinh viên, chúng tôi biết cách giữ cho phong trào sống: đưa các thành phần khác nhau của xã hội vào ủng hộ, như luật sư, giáo sư và nông dân”.

Giới phân tích chính trị nhận định: phong trào Jantar Mantar đáng chú ý ở cách những nhà tổ chức dày dạn kinh nghiệm – những người có chính kiến bị hình sự hóa nhiều năm – đã âm thầm trang bị cho thế hệ trẻ khả năng tổ chức một phong trào nhìn bề ngoài tưởng như vô lãnh đạo.

Khám phá lại 'Azadi'

Mùa hè này, ngữ pháp chính trị Ấn Độ dường như đảo ngược trong làn sóng biểu tình Gen Z. Điều gì đã thay đổi ở New Delhi từ năm 2016?

Lahiri, bạn của Khalid, chỉ ra một khác biệt quan trọng: “Các cuộc biểu tình quốc tịch trước đây là của người Hồi giáo, do người Hồi giáo lãnh đạo. Tên của họ là người Hồi giáo, nên dễ bị hình sự hóa hơn”. Ngược lại, không ai trong số những cái tên nổi bật nhất trong các cuộc biểu tình sinh viên năm nay là người Hồi giáo, dù các nhà tổ chức liên tục lên án “chính trị hận thù và chia rẽ” của chính phủ. Mohammad Junaid, một tình nguyện viên Hồi giáo duy nhất tại khu biểu tình, cùng gia đình đã bị cảnh sát gây khó dễ sau khi phong trào kết thúc.

Khác biệt lớn nhất nằm ở cách tiếp cận truyền thông. N Sai Balaji, cựu Chủ tịch AISA giai đoạn 2019–2023, cho rằng thế hệ sinh viên mới “am hiểu công nghệ, biết cách truyền tải thông điệp và thông thạo ngôn ngữ internet vì họ lớn lên cùng nó”. Họ “tự trở thành truyền thông” thay vì phụ thuộc các kênh truyền thống vốn thân chính phủ. “Không ai gọi họ là phản quốc trên không gian mới này”, Balaji nhấn mạnh.

Khi các không gian trong trường đại học bị hình sự hóa, chính trị sinh viên lại tràn ra đường phố, Lahiri nhận xét, và thế hệ mới “đang làm chính trị trong hoàn cảnh khắc nghiệt hơn”. Trong vô số meme và áp phích tràn ngập mạng xã hội, có một câu nói khiến Lahiri nhớ mãi: “Umar Khalid đã bước đi, để Gen Z có thể chạy”. Cô không chắc Khalid có đồng ý không, nhưng cô thì có.

Bora khẳng định: “Khi sinh viên đối mặt với bạo lực cảnh sát – khi vết thương từ dùi cui còn in hằn trên cơ thể – người ta hiểu rằng khẩu hiệu Azadi là sự khẳng định mạnh mẽ nhất về các quyền cơ bản ở Ấn Độ”.