Tư lệnh quân đội Pakistan thăm Iran lần thứ ba trong năm, tìm cách nối lại đối thoại Mỹ - Iran

Tổng tham mưu trưởng quân đội Pakistan, ông Asim Munir, sẽ tới Tehran hôm nay để hội đàm với các quan chức cấp cao Iran, theo thông báo của Bộ Ngoại giao Iran hôm Chủ nhật. Đây là chuyến thăm thứ ba của ông Munir tới Iran trong năm nay, giữa lúc Islamabad tiếp tục thúc đẩy vai trò trung gian nhằm chấm dứt cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran.

Các quan chức Pakistan giấu tên xác nhận với Al Jazeera rằng chuyến đi sẽ diễn ra nhưng từ chối tiết lộ chi tiết chương trình nghị sự. Đáng chú ý, thông báo về chuyến thăm được đưa ra từ Tehran thay vì Islamabad, trong khi giới chức quân sự và ngoại giao Pakistan không phản hồi yêu cầu bình luận.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết chuyến thăm sẽ tiếp nối các nỗ lực của Pakistan nhằm "tăng cường hòa bình và an ninh trong khu vực". Chuyến đi diễn ra sau hai cuộc điện đàm giữa ông Munir và Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi trong vòng bốn ngày, hôm thứ Tư và thứ Bảy tuần trước.

Chuyến thăm thứ ba trong năm

Chuyến thăm đầu tiên của ông Munir tới Tehran diễn ra hồi tháng 4, vài ngày sau khi cuộc đàm phán trực tiếp đầu tiên giữa Mỹ và Iran trong hơn bốn thập kỷ tại Islamabad kết thúc mà không đạt được đột phá. Ông quay lại Iran hồi tháng 5, chỉ vài giờ sau khi Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio tuyên bố có "tiến triển nhỏ" trong các cuộc đàm phán.

Chuyến thăm lần này diễn ra khi kênh ngoại giao dựa trên Bản ghi nhớ Islamabad gần như bế tắc, trong khi Washington chuẩn bị vòng trừng phạt mới. Các cuộc thảo luận được dự kiến sẽ đề cập đến Hiệp định Phòng thủ chung Mecca được Pakistan, Saudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ ký hôm 7/8, cùng với hoạt động của lực lượng Houthi ở Yemen - lực lượng được cho là nhận hỗ trợ từ Tehran và từng nhiều lần đe dọa mở rộng xung đột.

Vấn đề Houthi có ý nghĩa đặc biệt với Pakistan khi ba thủy thủ nước này thiệt mạng và nhiều người khác bị thương trong vụ tấn công vào một tàu thương mại treo cờ Tanzania tại eo biển Bab al-Mandeb hôm 11/8.

Theo nhà báo Iran Reza Afzal Samir, ông Munir dự kiến gặp gỡ giới lãnh đạo quân sự cấp cao mới được bổ nhiệm của Iran, gồm Tư lệnh Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC), Tổng tham mưu trưởng các lực lượng vũ trang Iran và Thư ký Hội đồng An ninh quốc gia tối cao, tương ứng là các tướng Ahmad Vahidi, Ali Abdollahi và Mohsen Rezaei. Các quan chức này đều được bổ nhiệm hồi đầu tháng.

Thỏa thuận hết hiệu lực

Chuyến thăm diễn ra ở thời điểm nhạy cảm đối với nỗ lực hòa giải của Pakistan, vốn đóng vai trò dẫn dắt từ khi cuộc chiến nổ ra cách đây sáu tháng. Thời hạn 60 ngày của Bản ghi nhớ Islamabad được Pakistan, Iran và Mỹ ký hôm 17/6 đã hết hiệu lực vào giữa tháng 8 mà không có bên nào đồng ý gia hạn.

Iran vẫn đóng cửa eo biển Hormuz, nhấn mạnh rằng Washington trước tiên phải dỡ bỏ phong tỏa hải quân, chấm dứt trừng phạt dầu mỏ, giải phóng tài sản Iran ở nước ngoài và ngừng các mối đe dọa quân sự. Tehran cho rằng Mỹ chưa đáp ứng các điều kiện này.

Chuyến đi của ông Munir trùng với thời điểm Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent dự kiến công bố chi tiết gói trừng phạt mà giới chức Mỹ gọi là "mạnh nhất trong lịch sử" nhằm vào Iran. Bộ Ngoại giao Iran gọi đây là "chiến tranh kinh tế".

Tháng qua cũng chứng kiến sự tái định hình khu vực khi Pakistan, Saudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ ký hiệp ước phòng thủ chung hôm 7/8, theo đó một cuộc tấn công vào một bên ký kết sẽ được coi là tấn công vào cả ba nước. Bộ trưởng Nội vụ Pakistan Mohsin Naqvi đã tới Tehran hồi đầu tháng để vực dậy nỗ lực hòa giải nhưng trở về mà không có kết quả cụ thể.

Các căng thẳng trong khu vực cũng gia tăng khi UAE đình chỉ giao thương và giao dịch tài chính với Iran sau khi tuyên bố bị hai tên lửa đạn đạo bắn từ lãnh thổ Iran nhắm vào, một cáo buộc mà Iran phủ nhận.

Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng chuyến thăm của ông Munir cho thấy các bên trung gian khu vực chủ chốt vẫn chưa từ bỏ nỗ lực vực dậy đối thoại Iran - Mỹ, dù phải cân bằng quan hệ với cả Tehran lẫn Washington. Ngoại trưởng Oman Badr bin Hamad Albusaidi, người cũng có các cuộc điện đàm gần đây với ông Araghchi, dự kiến tới Tehran hôm thứ Ba.

Islamabad có bao nhiêu ảnh hưởng?

Giới phân tích vẫn bất đồng về khả năng đạt kết quả thực chất của chuyến thăm, do Pakistan có năng lực hạn chế trong việc thực thi bất kỳ thỏa thuận nào mà nước này giúp làm trung gian.

Nhà phân tích chính trị Qamar Cheema tại Viện Sanober ở Islamabad nhận định: "Cả hai bên đều coi Pakistan là nước đã giúp tạo điều kiện đối thoại mà không có lợi ích cá nhân trong kết quả. Điều đó mang lại sự rõ ràng nhất định và khả năng đề xuất lối thoát cho tất cả các bên".

Javad Heiran-Nia, Giám đốc Nhóm nghiên cứu Vùng Vịnh tại Tehran, cho rằng sự kiên trì của Pakistan một phần xuất phát từ lợi ích tự thân: "Pakistan lo ngại về leo thang căng thẳng và bùng nổ một cuộc chiến toàn diện mới giữa Iran và Mỹ, điều sẽ gây bất ổn thêm cho khu vực". Ông chỉ ra việc Islamabad phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu từ Vùng Vịnh và nguy cơ gián đoạn kiều hối từ người lao động Pakistan tại đây nếu bất ổn lan rộng.

Chuẩn tướng về hưu Zahid Mehmood, nhà chiến lược quốc phòng Pakistan, còn đi xa hơn khi mô tả ông Munir vẫn đang mang theo đề xuất của Washington tới Tehran: "Pakistan vẫn đang thực chất mang lối thoát của Washington tới Tehran. Nước này vẫn là kênh liên lạc đáng tin cậy nhất hiện có".

Tuy nhiên, không phải nhà phân tích nào cũng đánh giá vai trò trung tâm của Pakistan. Andreas Krieg, phó giáo sư nghiên cứu quốc phòng tại Đại học King's College London, cho rằng Qatar mới là kênh trung gian chính về chính trị: "Qatar dẫn dắt hòa giải chính trị và vẫn là cầu nối liên lạc thiết yếu giữa Washington và Tehran". Đóng góp của ông Munir, theo ông Krieg, hẹp hơn, đó là "kênh quân sự - quân sự vào một hệ thống Iran nơi IRGC và cơ cấu an ninh rộng lớn hơn ngày càng quan trọng đối với các quyết định chiến tranh và hòa bình".

Ông Munir có thể mang lại điều gì

Nhà báo Iran Samir cho rằng Pakistan có vai trò quan trọng trong tính toán của Iran nhờ khả năng hành động: "Vì sao Iran nên lắng nghe Pakistan? Bởi Pakistan vẫn giữ được sức ép để thực sự làm điều gì đó và tạo ra một lối mở thực sự cho hòa bình, thay vì giữ im lặng và không làm gì".

Samir cũng dự đoán chuyến thăm có thể mở đường cho tiến triển tại đàm phán eo biển Hormuz: "Tôi nghĩ mốc thời gian cho một thỏa thuận cuối cùng giữa Iran và Oman về eo biển Hormuz đang đến gần. Nếu ông Munir thành công trong việc đưa Iran trở lại bàn đàm phán, tôi dự đoán sẽ có một thông báo mới từ Oman và Iran về eo biển ngay sau đó".

Ông Krieg thận trọng hơn về những gì chuyến thăm có thể mang lại. Kết quả có ý nghĩa nhất, theo ông, sẽ là "sự xác nhận rằng cơ cấu an ninh Iran sẽ tôn trọng một thỏa thuận cụ thể về giảm xung đột tại Hormuz và kiềm chế leo thang qua Yemen hoặc Iraq nếu Qatar có thể đảm bảo động thái đáp lại từ phía Mỹ". Nếu không, "cầu nối liên lạc vẫn mở, nhưng hai bên tiếp tục hướng tới một chu kỳ cưỡng chế mới".

Tướng về hưu Mehmood khẳng định dứt khoát hơn: "Pakistan thực sự là lá bài thoát hiểm duy nhất mà cả hai bên có thể sử dụng để rút lui".