Từ 7/10/2023, Hezbollah và cục diện chính trị Lebanon đã thay đổi ra sao

Beirut, Lebanon – Một ngày sau cuộc tấn công ngày 7/10/2023 nhằm vào Israel và thời điểm bắt đầu chiến dịch quân sự của Israel ở Gaza, Hezbollah tuyên bố tham gia cuộc chiến với lý do ủng hộ người Palestine. Theo giới phân tích, quyết định này đã định hình vĩnh viễn chính trường Lebanon.

Các chuyên gia cho rằng trước thời điểm đó, Hezbollah đã đánh giá thấp mức độ thâm nhập tình báo của Israel. Hệ quả về sau là vụ nổ thiết bị liên lạc đẫm máu hồi tháng 9/2024 và các vụ ám sát nhằm vào phần lớn ban lãnh đạo của nhóm, trong đó có Tổng thư ký Hassan Nasrallah.

“Hezbollah bị cuốn vào một vòng xoáy dẫn đến việc ban lãnh đạo bị 'chặt đầu' và cuộc xâm nhập miền nam Lebanon”, Nicholas Blanford, chuyên gia cấp cao không thường trú tại Hội đồng Đại Tây Dương, tác giả một cuốn sách về Hezbollah, nói với Al Jazeera. “Điều đó giáng một đòn lớn vào vị thế quần chúng của Hezbollah, đồng thời thúc đẩy việc Joseph Aoun đắc cử tổng thống và sự ra đời của một chính phủ mới cứng rắn hơn nhiều với nhóm này”.

Theo các nhà phân tích, dù chưa bị đánh bại như một số ý kiến chỉ trích khẳng định, Hezbollah đã không còn là thế lực thống trị chính trị và quân sự tại Lebanon như trước. Các quyết định của nhóm đã khiến họ suy yếu về chính trị.

“Một chuỗi sự kiện”

Trước ngày 7/10/2023, Hezbollah – lực lượng đại diện cho cộng đồng Shia đông đảo của Lebanon – là chủ thể chính trị và quân sự mạnh nhất trong nước. Ảnh hưởng của nhóm do Iran hậu thuẫn trải rộng khắp khu vực: là đồng minh then chốt của chính quyền al-Assad ở Syria, giúp chính quyền này giành lại lãnh thổ từ các nhóm đối lập, và có quan hệ với các đồng minh tại Iraq, Yemen.

Tại Lebanon, Hezbollah có ảnh hưởng bầu cử đáng kể, thường dùng sức mạnh để lập hoặc làm sụp đổ các chính phủ. Nhóm cũng không ngần ngại huy động người ủng hộ đối đầu với các phong trào đối lập, như năm 2019 khi lực lượng của họ xuống đường ở Beirut để đẩy lùi người biểu tình đòi cải cách hệ thống chính trị theo giáo phái – hệ thống mà Hezbollah trở thành nhân tố chủ chốt kể từ khi cuộc nội chiến 15 năm của Lebanon kết thúc năm 1990.

Trong những tháng trước tháng 10/2023, sự tự tin của Hezbollah được thể hiện rõ. Blanford dẫn ví dụ về cuộc duyệt binh do nhóm tổ chức ở miền nam Lebanon và việc dựng lều tại Shebaa Farms – vùng lãnh thổ mà Lebanon coi là bị Israel chiếm đóng. Khi đó, Israel đang chao đảo vì các cuộc biểu tình, và Nasrallah có những bài phát biểu dự báo về sự diệt vong sắp tới của Israel.

Ngày 8/10/2023, Hezbollah đưa ra quyết định tham gia cuộc chiến chống Israel, sự kiện được gọi là “Chiến tranh ủng hộ” tại Lebanon.

“Ngày 7/10 đã khởi động một chuỗi sự kiện mà hệ thống chính trị Lebanon không được chuẩn bị đầy đủ để xử lý”, Jad Dilati, nhà phân tích chính trị đến từ Nabatieh, miền nam Lebanon, nói với Al Jazeera. “Hezbollah mở mặt trận ủng hộ Gaza ngày 8/10 hoàn toàn đơn phương, không có quyết định của nội các, không có đồng thuận chính phủ, thậm chí không tính đến lập trường của cư dân miền nam – những người chịu ảnh hưởng nặng nề nhất và vẫn đang chịu ảnh hưởng”.

“Hezbollah mở mặt trận ủng hộ ngày 8/10 với niềm tin thực sự rằng họ đang hành động từ vị thế mạnh”, Dilati nói. “Phần lớn miền Nam tin rằng Hezbollah đang ở thế mạnh sau nhiều năm xây dựng năng lực tên lửa chính xác, mạng lưới đường hầm phức tạp và những tên lửa mà chúng tôi được cho là có thể bắn trúng mọi tòa nhà ở Tel Aviv”.

Israel tái xâm nhập

Trong 11 tháng tiếp theo, Israel và Hezbollah giao tranh qua lại, với tần suất Israel tấn công Lebanon cao gấp hơn 5 lần các cuộc tấn công của Hezbollah. Hàng chục nghìn người từ miền nam Lebanon và miền bắc Israel phải rời bỏ nhà cửa.

Tháng 9/2024, Israel đơn phương tăng cường các cuộc tấn công. Chỉ riêng ngày 23/9, gần 500 người thiệt mạng. Khi Nasrallah được cho là đã chấp nhận một lệnh ngừng bắn – theo các quan chức Lebanon được truyền thông dẫn lời – Israel ra lệnh ám sát ông và sơ tán các khu vực phía nam ngoại ô Beirut.

“Khi Nasrallah sẵn sàng ngừng bắn, Israel đang ở thế tiến công và không có ý định quay lại nguyên trạng trước đó”, Blanford nói.

Israel xâm nhập miền nam Lebanon vào tháng 10/2024 và duy trì hiện diện trên lãnh thổ Lebanon hơn hai tháng sau khi lệnh ngừng bắn được nhất trí vào tháng 11 cùng năm. Bất chấp lệnh ngừng bắn, Israel tiếp tục phá hủy nhà cửa và hạ tầng ở miền nam Lebanon, đồng thời từ chối rút quân khỏi 5 vị trí trên lãnh thổ Lebanon. Tại Syria láng giềng, sự sụp đổ của chính quyền al-Assad hồi tháng 12/2024 cũng giáng một đòn vào nhóm khi các tuyến đường bộ tiếp nhận vũ khí và tài trợ từ Iran bị gián đoạn.

Trong 14 tháng sau đó, Israel vi phạm lệnh ngừng bắn hơn 10.000 lần. Đến tháng 3/2026, Israel tái tăng cường chiến tranh ở Lebanon. Các cuộc tấn công diễn ra sau khi Hezbollah lần đầu bắn rocket vào Israel sau hơn một năm, nhằm đáp trả hàng loạt vi phạm ngừng bắn và vụ ám sát Lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei – người được Hezbollah coi là lãnh đạo tôn giáo và chính trị.

Israel sau đó lại xâm nhập Lebanon và mở rộng tấn công trên khắp đất nước. Theo thống kê, Israel đã giết hơn 9.000 người tại Lebanon kể từ năm 2024 và khiến hơn 1,2 triệu người phải di dời, làm nhiều khu vực trống rỗng.

Khủng hoảng chính danh của Hezbollah

Israel hiện chiếm đóng nhiều vùng lãnh thổ rộng lớn của Lebanon, có nơi sâu tới 10 km tính từ biên giới. Nhiều ngôi làng từng đông dân cư và canh tác nông nghiệp nay chỉ còn đống đổ nát, không người ở. Hàng trăm nghìn người vẫn phải sống lưu vong.

Điều này tác động nặng nề đến Lebanon. Ngân hàng Thế giới cho biết nền kinh tế nước này đã suy giảm hơn 6% trong năm 2026. Sau xung đột năm 2024, Ngân hàng Thế giới ước tính Lebanon cần khoảng 11 tỷ USD để phục hồi và tái thiết; con số này hiện có thể cao hơn nhiều.

Sau các cuộc chiến trước đây với Israel, chẳng hạn năm 2006, Hezbollah từng có khả năng hỗ trợ phần lớn cộng đồng và người ủng hộ. Cung cấp phúc lợi xã hội là yếu tố then chốt giúp nhóm duy trì sự ủng hộ và niềm tin trong thành phần cử tri.

Tuy nhiên, kể từ năm 2024, nhà nước Lebanon cùng phần lớn cộng đồng quốc tế đang nỗ lực mở rộng dịch vụ của chính quyền. Nhà nước cũng công khai tuyên bố đang làm việc để giải giáp Hezbollah, bất chấp sự phản đối của nhóm, như một phần của thỏa thuận khung với Israel.

“Hezbollah đang ở trong cuộc khủng hoảng chính danh chưa từng có”, Dilati nói. “Tôi không cho rằng có sự rạn nứt trong cộng đồng hay tái sắp xếp chính trị hoàn toàn, nhưng một phần lớn cộng đồng từng ủng hộ nhóm trong nhiều thập kỷ đang nói rằng Iran đã bỏ rơi họ, cuộc chiến được tiến hành trên đất của họ vì lợi ích của người khác, và họ không muốn chiến tranh nữa”.

Dù những bất mãn với nhóm ngày càng lớn, giới phân tích cho rằng Hezbollah vẫn là lực lượng đại diện phổ biến nhất trong cộng đồng người Hồi giáo Shia ở Lebanon.

“Hezbollah về cơ bản vẫn đáp ứng nhu cầu của họ, và hiện không có lựa chọn thay thế chính trị nào cho cộng đồng Shia”, Blanford nói. “Điều gắn kết họ với Hezbollah là việc hàng trăm nghìn người Shia bị đuổi khỏi nhà và đang sống ở những khu vực không phải của người Shia, nơi họ không cảm thấy được chào đón. Điều này có thể tạo cảm giác dễ bị tổn thương, khiến họ tìm đến Hezbollah như một sự bảo vệ cộng đồng, dù đúng hay sai”.

Nhóm này vẫn duy trì năng lực chiến đấu; bất chấp việc một số nhà phê bình gọi họ là lực lượng đã hết thời, các nhà phân tích và nhà ngoại giao nước ngoài nói rằng sự yếu kém của nhóm bị phóng đại. Tương lai của Hezbollah phụ thuộc phần lớn vào diễn biến khu vực, đặc biệt là cuộc chiến Mỹ-Israel với Iran. Tuy nhiên, theo giới phân tích, nguyên trạng hiện nay – khi nhà nước đàm phán với Israel và tìm cách mở rộng ảnh hưởng trên lãnh thổ Lebanon, còn Hezbollah thích nghi với ảnh hưởng trong nước suy giảm – có thể bất lợi cho nhóm.

“Điều quan trọng là cuộc chiếm đóng này có vẻ sẽ kéo dài, và có thể xảy ra tình huống những người không chỉ mất nhà mà còn mất làng, vườn cây ăn quả, đồn điền chuối, cánh đồng thuốc lá… nghĩ rằng cuộc sống trước đây từng tốt đẹp và bắt đầu đổ lỗi cho Hezbollah”, Blanford nói.