Trung Quốc ủng hộ Iran nhưng có giới hạn giữa lúc Mỹ gia tăng sức ép

Trung Quốc từ lâu được xem là đối tác hiếm hoi của Iran, với sức mạnh kinh tế có thể làm giảm bớt hiệu quả các nỗ lực của Mỹ nhằm bóp nghẹt nền kinh tế Tehran. Tuy nhiên, ngay cả khi Bắc Kinh phản đối chiến dịch gây sức ép mới nhất của Tổng thống Mỹ Donald Trump, nhiều nhà quan sát cho rằng Trung Quốc khó có thể đi xa hơn các mối liên kết kinh tế khiêm tốn mà nước này đã thiết lập với Iran.

Giới phân tích nhận định, dù Trung Quốc phản đối các cuộc tấn công quân sự và trừng phạt của chính quyền Trump nhằm vào Iran, quan hệ Bắc Kinh-Tehran chỉ là một yếu tố trong chính sách đối ngoại tìm cách cân bằng quan hệ với nhiều nước, trong đó có Mỹ và các quốc gia vùng Vịnh, qua đó hạn chế sự sẵn sàng của Bắc Kinh trong việc nâng đỡ giới lãnh đạo Iran bằng mọi giá.

"Trung Quốc, với các lợi ích toàn cầu rộng lớn hơn, chỉ có thể tích cực thúc đẩy hạ nhiệt xung đột Mỹ-Iran, và không thể cũng như sẽ không lao vào đối đầu gay gắt với Mỹ vì lợi ích của Iran. Cuối cùng, xung đột Mỹ-Iran phải do chính hai nước tự giải quyết," Hongda Fan, Giám đốc Trung tâm Trung Quốc-Trung Đông tại Đại học Thiệu Hưng, nhận định.

Trung Quốc và Iran có mối quan hệ thương mại đáng kể, đặc biệt trong lĩnh vực năng lượng, cùng sự nghi ngờ chung về sự thống trị của Mỹ. Tuy nhiên, mối quan hệ này mất cân bằng rõ rệt, khi Tehran phụ thuộc vào Bắc Kinh nhiều hơn nhiều so với chiều ngược lại.

Sự bất đối xứng đó được thể hiện rõ tại hội nghị thường niên Tổ chức Hợp tác Thượng Hải (SCO) hồi đầu tuần, khi Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình tham dự cùng Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian. Trong khi truyền thông Iran đưa tin Pezeshkian đã có "cuộc gặp ngắn" với ông Tập bên lề hội nghị tại Bishkek, Kyrgyzstan, thì các phương tiện truyền thông Trung Quốc không nhắc đến cuộc gặp này.

Ngay sau hội nghị SCO, ông Tập đã có chuyến thăm Ai Cập đầu tiên sau một thập kỷ vào thứ Ba, kêu gọi các nước Trung Đông chống lại "sự can thiệp từ bên ngoài" và nhắc lại lời kêu gọi giải quyết ngoại giao cho cuộc chiến liên quan đến Iran.

Là đối tác thương mại hàng đầu của Iran, Trung Quốc đã mua tới 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch quân sự hồi cuối tháng 2. Tuy nhiên, dầu thô Iran chỉ chiếm khoảng 2% tổng năng lượng của Trung Quốc.

Dù việc mua dầu là "phao cứu sinh" kinh tế cho Tehran, các nhà nhập khẩu Trung Quốc cũng không tránh khỏi lo ngại về nguy cơ vướng các lệnh trừng phạt của Mỹ. Các nhà máy lọc dầu lớn của nhà nước Trung Quốc như Sinopec và PetroChina đã tránh mua dầu Iran nhiều năm qua, để lại hoạt động này cho các nhà máy lọc dầu "teapot" độc lập với mối liên hệ tối thiểu với hệ thống tài chính toàn cầu dựa trên đồng USD.

Chính quyền Trump đã áp đặt trừng phạt các nhà máy lọc dầu "teapot" này cùng một số công ty, cá nhân có trụ sở tại Trung Quốc và Hong Kong, nhưng chưa nhắm vào các ngân hàng lớn của Trung Quốc bị cáo buộc tạo điều kiện cho các giao dịch mua dầu của Iran.

Chính quyền Trump từng ám chỉ sẽ nhắm vào hệ thống tài chính Trung Quốc trong chiến dịch trừng phạt tăng cường mang tên "Operation Economic Outcast", dù giới phân tích hoài nghi Washington sẽ liều lĩnh chọc giận Bắc Kinh trong bối cảnh hai bên đang tìm cách hạ nhiệt cuộc chiến thương mại trước thềm hội nghị thượng đỉnh dự kiến giữa ông Trump và ông Tập vào ngày 24/9.

"Câu hỏi chính đáng là tại sao các nước thứ ba lại được kỳ vọng áp dụng chính sách kinh tế đơn phương của Washington đối với một quốc gia có chủ quyền khác... Điều đó không có nghĩa là Bắc Kinh sẽ trao cho Tehran một tấm séc trắng," Zichen Wang, Phó Tổng thư ký Trung tâm Trung Quốc và Toàn cầu hóa (CCG), nhận định.

"Trung Quốc có khả năng tiếp tục phản đối các lệnh trừng phạt thứ cấp của Mỹ về mặt chính trị và bảo vệ các lợi ích thương mại hợp pháp của mình. Nhưng hành vi trong quá khứ cũng cho thấy các ngân hàng lớn và công ty nhà nước Trung Quốc rất ý thức về rủi ro trừng phạt," ông Wang nói thêm.

Khẩu hiệu và thực tế

Bất chấp quan hệ ngày càng gần gũi, quan hệ Trung Quốc-Iran trong nhiều năm qua vẫn chứng kiến khoảng cách lớn giữa khẩu hiệu và thực tế. Trung Quốc cam kết đầu tư tới 400 tỷ USD vào Iran trong 25 năm theo thỏa thuận "quan hệ đối tác chiến lược toàn diện" ký năm 2021, nhưng rất ít dự án được triển khai do các công ty Trung Quốc ngại vướng trừng phạt và bộ máy hành chính thiếu minh bạch của Iran.

Năm 2023, Thứ trưởng Kinh tế Iran khi đó là Ali Fekri từng phàn nàn rằng ông "không hài lòng" với mức đầu tư của Trung Quốc kể từ sau thỏa thuận, khi khoản đầu tư mới chỉ khoảng 185 triệu USD.

"Các chuyên gia Iran thường trách chính phủ của họ đã không làm đủ để thu hút nhà đầu tư Trung Quốc hoặc không thúc đẩy các công ty Trung Quốc chia sẻ công nghệ nhiều hơn. Tuy nhiên, thực tế là các công ty Trung Quốc không có lý do gì để từ bỏ mối quan hệ với hệ thống tài chính quốc tế nhằm mở rộng kinh doanh tại Iran," Leonardo Bruni, quản lý dự án tại ChinaMed Project, nhận định. "Giao thương và đầu tư ở nơi khác dễ dàng và sinh lời hơn nhiều. Cơ sở hạ tầng vật chất và ngân hàng nội địa của Iran cũng là rào cản."

Trong khi đó, thước đo cụ thể nhất về hỗ trợ kinh tế của Trung Quốc - hoạt động mua dầu của Iran - đang suy giảm giữa lúc Mỹ phong tỏa các cảng của Iran. Xuất khẩu dầu thô Iran qua eo biển Hormuz, chủ yếu hướng đến Trung Quốc, đã giảm từ khoảng 1,85 triệu thùng/ngày trong tháng 3-4 xuống chỉ còn 240.000 thùng/ngày trong tháng 8, theo dữ liệu từ nền tảng theo dõi tàu Kpler, dù hàng triệu thùng chở trước khi phong tỏa vẫn đang trên biển.

Trong cuộc phỏng vấn với CNBC đầu tuần này, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết "chỉ còn" khoảng 30 triệu thùng dầu Iran trên biển và các khoản chuyển tiền từ Trung Quốc cho Iran "sắp cạn kiệt". Tháng trước, Kpler ước tính khoảng 80 triệu thùng đang được vận chuyển trên biển, đủ cung cấp doanh thu cho Tehran trong tối đa 6 tháng.

"Với Trung Quốc, Iran có giá trị nhưng có thể thay thế trên nhiều khía cạnh. Dầu Iran quan trọng, nhưng Trung Quốc có thể lấy năng lượng từ Saudi Arabia, Nga, Iraq, UAE và nhiều nhà cung cấp khác. Iran mang lại khả năng tiếp cận địa chính trị, nhưng Trung Quốc có quan hệ khắp khu vực. Iran ủng hộ chương trình nghị sự đa cực của Trung Quốc, nhưng nhiều quốc gia khác cũng vậy," Mordechai Chaziza, chuyên gia về chính sách Trung Đông của Trung Quốc tại Đại học Ashkelon (Israel), nhận định.

Việc Trung Quốc ủng hộ Iran cũng không phải không có rủi ro, khi Bắc Kinh có quan hệ quan trọng với các đối thủ của Iran như Saudi Arabia và UAE. "Saudi Arabia và UAE là các đối tác năng lượng và thương mại lớn. Sự ổn định của vùng Vịnh rất quan trọng vì Trung Quốc nhập khoảng một nửa lượng dầu thô từ Trung Đông," ông Chaziza cho biết.

Theo ông, "kết quả lý tưởng" đối với Bắc Kinh là một Iran "ổn định, có chủ quyền, kết nối kinh tế và không theo phương Tây", nhưng không phải là một Iran mà "sự đối đầu với Washington, Israel hay các quốc gia vùng Vịnh buộc Trung Quốc phải chọn phe".

Ông Wang của CCG cho rằng trong khi Bắc Kinh có vẻ quyết tâm bảo vệ lợi ích thương mại, nước này khó có thể hy sinh các lợi ích rộng lớn hơn. Cảnh báo của Bắc Kinh về việc sẵn sàng áp dụng biện pháp đối phó với các lệnh trừng phạt đơn phương "không giống với việc hứa hẹn bảo lãnh nền kinh tế Iran".

Kerri Bitsoff, cựu quan chức cấp cao tại Văn phòng Kiểm soát Tài sản Nước ngoài (OFAC) thuộc Bộ Tài chính Mỹ, nhận định Trung Quốc xem Iran như một khách hàng hơn là đồng minh. "Tôi không nghĩ đây là liên minh như một số người vẫn tưởng, dù có sự ủng hộ thực sự. Tôi nghĩ nó giống mối quan hệ khách hàng mà Iran không thể rời bỏ. Điều đó tốt cho Trung Quốc - họ có dầu giá rẻ, có Mỹ bị cuốn vào Trung Đông, nhưng điều đó chỉ kéo dài đến khi nó đe dọa các lợi ích khác của Trung Quốc," bà nói.