Trump và Xi gặp nhau tại Bắc Kinh: Vai trò của Trung Quốc trong vấn đề Iran có thể đổi lấy nhượng bộ từ Mỹ

Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình sẽ gặp nhau tại Bắc Kinh trong bối cảnh cuộc chiến tại Iran trở thành một chủ đề mới trong danh sách các vấn đề cùng quan tâm và bất đồng tiềm tàng giữa hai nước. Các quan chức Mỹ cho rằng Trung Quốc cần đóng vai trò lớn hơn trong việc thúc đẩy Iran mở lại eo biển Hormuz, nhưng các nhà phân tích cho rằng Bắc Kinh sẽ yêu cầu nhượng bộ từ Mỹ, có thể là về Đài Loan, nếu nước này hỗ trợ giải quyết cuộc khủng hoảng.

Tuy nhiên, vấn đề Iran có thể không nằm ở vị trí hàng đầu trong chương trình nghị sự của cuộc gặp thượng đỉnh Trump-Xi. Christopher Heurlin, phó giáo sư về chính phủ và nghiên cứu châu Á tại Đại học Bowdoin, nhận định: “Vấn đề Iran không thực sự là trọng tâm của một trong hai bên trong cuộc gặp thượng đỉnh này.” Ông cho biết dù cuộc gặp bị hoãn hồi đầu năm do chiến tranh, Đài Loan vẫn là vấn đề hàng đầu của Trung Quốc, trong khi Trump có thể thúc đẩy Bắc Kinh mua thêm đậu nành Mỹ.

Trung Quốc là nước nhập khẩu dầu lớn từ Iran và Trung Đông, do đó nền kinh tế nước này có thể chịu áp lực từ sự gián đoạn do phong tỏa Hormuz của Iran và cuộc phong tỏa hải quân của Mỹ. Dù vậy, Heurlin nói Bắc Kinh tỏ ra dè dặt trong việc can dự vào cuộc khủng hoảng này.

Trump trong thế yếu

Trong khi Bắc Kinh đã tích trữ dầu mỏ để đối phó với tình trạng thiếu hụt năng lượng toàn cầu, các nguồn lực này có hạn, do đó Trung Quốc có lợi ích trong việc mở lại eo biển. Đồng thời, nếu Washington – đối thủ chiến lược chính của Bắc Kinh – bị suy yếu toàn cầu vì cuộc xung đột Iran, điều này có lợi cho Trung Quốc. Tạp chí Economist từng đưa lên trang bìa hình ảnh ông Tập nhìn ông Trump kèm câu nói của Napoleon: “Không bao giờ ngắt lời kẻ thù khi họ đang phạm sai lầm.”

Inderjeet Parmar, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học City St George’s, London, nhận định Trump đến Trung Quốc trong thế yếu vì những hạn chế của cuộc chiến Iran. “Trump cần sự hỗ trợ của Trung Quốc để mở eo biển Hormuz. Trung Quốc cũng cần mở eo biển vì lợi ích dầu mỏ và năng lượng từ Iran. Đồng thời, họ có thể dùng điều này làm đòn bẩy về Đài Loan,” Parmar nói.

Trump trước khi lên đường đến Trung Quốc tuyên bố ông không cần sự giúp đỡ của ông Tập về Iran, cho rằng cuộc xung đột “hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát.” Tuy nhiên, giá xăng tại Mỹ tăng vọt, lạm phát gia tăng, ngoại giao bế tắc và tỷ lệ ủng hộ ông Trump giảm mạnh cho thấy cuộc chiến đang ảnh hưởng đến vị thế trong nước và quốc tế của tổng thống Cộng hòa. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent tuần trước kêu gọi Trung Quốc can thiệp “Hãy để họ tiến lên với ngoại giao và buộc Iran mở eo biển,” Bessent nói, đồng thời cáo buộc Bắc Kinh “tài trợ cho nhà tài trợ khủng bố nhà nước lớn nhất” vì mua dầu Iran.

Kế hoạch của Trung Quốc

William Yang, chuyên gia phân tích cấp cao tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế, nhận định cả Trung Quốc và Mỹ đều muốn mở Hormuz, nhưng “cách tiếp cận ưa thích để đạt mục tiêu này không phù hợp.” Trong khi Trung Quốc kêu gọi kiềm chế từ tất cả các bên, Trump liên tục đe dọa Iran bằng các cuộc tấn công quân sự lớn. Iran từ chối đàm phán trực tiếp với Mỹ trước khi Washington dỡ bỏ phong tỏa hải quân. Một sáng kiến quân sự của Mỹ nhằm mở lại Hormuz bằng vũ lực hồi đầu tháng đã kết thúc trong vòng chưa đầy 48 giờ mà không tăng cường đáng kể lưu thông qua eo biển.

Vào tháng 4, ông Tập đề xuất “kế hoạch bốn điểm để bảo vệ và thúc đẩy hòa bình, ổn định Trung Đông,” bao gồm cam kết chung sống hòa bình, tôn trọng chủ quyền quốc gia, tuân thủ luật pháp quốc tế và ủng hộ “cách tiếp cận cân bằng đối với phát triển và an ninh.” Kế hoạch này phản ánh ưu tiên đa phương và ngoại giao, trái ngược với sự phụ thuộc của Trump vào sức mạnh quân sự. Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị gần đây đã tiếp người đồng cấp Iran Abbas Araghchi. Bộ Ngoại giao Trung Quốc tuyên bố: “Trung Quốc cho rằng lệnh ngừng bắn toàn diện là cấp thiết nhất, nối lại chiến sự càng không thể chấp nhận, và tuân thủ đàm phán là đặc biệt quan trọng.”

Quan hệ Mỹ-Trung

Trung Quốc mua dầu từ Iran bất chấp các lệnh trừng phạt của Mỹ, và Washington bày tỏ lo ngại về việc Bắc Kinh bán các sản phẩm có thể được Tehran sử dụng cho mục đích quân sự. Tuy nhiên, trước chiến tranh, vấn đề Iran là thứ yếu trong cạnh tranh Mỹ-Trung. Trong hai thập kỷ qua, Washington coi Bắc Kinh là đối thủ toàn cầu hàng đầu khi nền kinh tế và ảnh hưởng khu vực, toàn cầu của Trung Quốc tăng lên. Chiến lược An ninh Quốc gia năm 2017 dưới thời Trump gọi Trung Quốc là “đối thủ cạnh tranh chiến lược.” Cựu Tổng thống Joe Biden tiếp nối, tuyên bố Bắc Kinh là “thách thức mang tính nhịp độ” cho Washington. Mỹ đã thúc đẩy tăng cường liên minh ở khu vực châu Á-Thái Bình Dương để đối phó với sự trỗi dậy của Trung Quốc.

Mối quan hệ hai nước xấu đi trong những năm gần đây vì thương mại, trừng phạt, tuyên bố chủ quyền của Bắc Kinh ở Biển Đông, đại dịch COVID-19 và vấn đề Đài Loan. Tình hình đặc biệt tồi tệ sau chuyến thăm Đài Loan của Chủ tịch Hạ viện Mỹ Nancy Pelosi năm 2022 và vụ “bóng bay gián điệp” năm 2023. Tuy nhiên, từ khi trở lại Nhà Trắng vào tháng 1/2025, Trump và chính quyền của ông ít nhấn mạnh đến cạnh tranh giữa các cường quốc. Chiến lược An ninh Quốc gia gần đây nhất nói Mỹ muốn chuyển trọng tâm sang Tây Bán cầu.

Thương mại và thuế quan vẫn là vấn đề lớn. Iran và Đài Loan có thể làm căng thẳng gia tăng.

Trung Quốc có thể muốn gì?

Các nhà phân tích cho rằng nếu ông Tập giúp Trump mở lại Hormuz, sự hỗ trợ này sẽ không miễn phí. Ưu tiên hàng đầu của Bắc Kinh là Đài Loan. Mỹ có chính sách “một Trung Quốc” trên danh nghĩa, nhưng đã vũ trang và thiết lập quan hệ thương mại với Đài Loan. Trump chưa ký duyệt gói vũ khí 14 tỷ USD cho Đài Loan đã được Quốc hội thông qua. Giáo sư Parmar cho rằng Trung Quốc có thể yêu cầu phản đối độc lập của Đài Loan để đổi lấy áp lực buộc Iran mở Hormuz. Heurlin cũng nói Trung Quốc chủ yếu muốn thảo luận về Đài Loan: “Họ thấy chính quyền Trump có thể dễ bị thuyết phục hơn về lập trường Đài Loan, và cụ thể, có vẻ Trung Quốc sẽ cố gắng thuyết phục Trump không tiến hành thỏa thuận bán vũ khí đang nằm trên bàn làm việc của ông.”

Brian Osgood đóng góp vào bài báo.