Một bức tranh tường dài 66 mét tại Quảng trường Tahrir, Cairo, được thực hiện nhân dịp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình thăm cấp nhà nước tới Ai Cập, đã bị sơn phủ chỉ vài giờ trước khi ông đặt chân đến, sau khi vấp phải phản ứng dữ dội vì khắc họa Pharaoh Tutankhamun và Nữ hoàng Nefertiti với làn da sẫm màu.
Tác phẩm nằm trong số 40 bức tranh tường được đặt vẽ để tô điểm thành phố cho chuyến thăm của ông Tập hồi tháng trước, do nhóm tình nguyện viên trẻ Rasmet Basma thực hiện. Theo Ahmed Moussa, 22 tuổi, người sáng lập nhóm, chính quyền Cairo đã yêu cầu nhóm sơn phủ tác phẩm. Bức vẽ được hoàn thành trong vòng năm ngày vào cuối tháng Tám.
Nhóm đã sử dụng chương trình trí tuệ nhân tạo ChatGPT để tạo mẫu thiết kế, sau đó các tình nguyện viên vẽ lại lên tường. Moussa cho biết Phó thống đốc Cairo và trưởng quận đã nhiều lần tới thăm công trình trong suốt quá trình thực hiện và tỏ ra ấn tượng, cho đến khi tranh cãi bùng lên trên mạng xã hội.
“Chúng tôi dùng tông màu vàng đồng, tạo hiệu ứng đổ bóng lên gương mặt vào ban đêm, khiến họ trông như da sẫm màu,” Moussa nói, đồng thời thừa nhận sai sót khi không tham khảo ý kiến các chuyên gia khảo cổ và nghệ thuật.
Tranh cãi xoay quanh chủ nghĩa Phi trung tâm (Afrocentrism), một trào lưu chính trị cho rằng nền văn minh Ai Cập cổ đại có nguồn gốc và dân cư là người châu Phi da đen. Nhiều người dùng mạng xã hội chỉ trích bức tranh, có người đặt câu hỏi liệu những người liên quan đã từng nhìn thấy dung mạo thực sự của Nefertiti hay chưa, trong khi số khác cáo buộc các nhóm Phi trung tâm lợi dụng hình ảnh để khẳng định người Ai Cập ủng hộ quan điểm của họ.
Ông Zahi Hawass, cựu Bộ trưởng Cổ vật Ai Cập, cho rằng các tình nguyện viên lẽ ra không được phép vẽ tại một địa điểm quan trọng như Quảng trường Tahrir mà không có sự giám sát của chuyên gia, và sự phẫn nộ của công chúng là chính đáng. Theo ông, các tuyên bố gắn nền văn minh Ai Cập cổ đại với châu Phi cận Sahara là vô căn cứ, dẫn chứng rằng các bức chạm khắc đền thờ thời kỳ muộn cho thấy các vị vua Ai Cập được khắc họa bên cạnh những người bị giam giữ đến từ nhiều vùng của châu Phi, Libya, Syria và Palestine, trong đó bản thân nhà vua không được thể hiện với làn da sẫm màu.
Đây không phải lần đầu vấn đề màu da của người Ai Cập cổ đại gây tranh luận. Năm 2023, một phim tài liệu của Netflix đã làm dấy lên cuộc tranh cãi sau khi chọn một diễn viên da sẫm màu vào vai Cleopatra. Tháng 6 năm 2024, một tranh chấp tương tự bùng phát sau khi một hướng dẫn viên được cho là đã trình bày quan điểm Phi trung tâm về lịch sử Ai Cập tại Bảo tàng Ai Cập ở Cairo.
Bà Monica Hanna, nhà Ai Cập học nổi tiếng và phó giáo sư khảo cổ tại Đại học American University of Iraq–Baghdad, gọi các tuyên bố Phi trung tâm là “giả khoa học”. Theo bà, xã hội Ai Cập vốn luôn đa dạng về sắc tộc, từ cộng đồng Nubia ở phía nam đến các nhóm dân cư Địa Trung Hải ở phía bắc. “Người Ai Cập chưa bao giờ chỉ có một màu da. Chúng tôi không phải da trắng như tuyết, cũng không phải màu kem,” bà nói.
Ông Walid Mahmoud, nhà nghiên cứu trí tuệ nhân tạo và chuyên gia nhân học châu Phi, nhận định các công cụ AI như ChatGPT phản ánh thông tin được chia sẻ rộng rãi nhất trên mạng chứ không phải thông tin chính xác về mặt thực tế. Ông cho rằng chúng được xây dựng bởi các công ty ở Mỹ và châu Âu, và nội dung do chúng tạo ra có thể định hình cách những đối tượng này nhìn nhận bản thân. “Đó là lý do chúng ta không bao giờ nên đơn thuần chấp nhận những gì nó tạo ra, đặc biệt khi liên quan đến bản sắc văn hóa và di sản,” ông Mahmoud nói.
Nhà phê bình nghệ thuật Mostafa Eissa nhấn mạnh AI nên chỉ là công cụ, không bao giờ là người ra quyết định. Ông ủng hộ việc sử dụng công nghệ mà không từ bỏ yếu tố con người trong người nghệ sĩ, đồng thời cảnh báo việc để các công cụ như vậy thay thế kỹ năng của nghệ sĩ có thể khiến tác phẩm mất đi tính nguyên bản.
Bài viết được thực hiện với sự hợp tác của Egab.
