Trạm y tế năng lượng mặt trời giúp người dân vùng sâu Tchad tiếp cận dịch vụ khám chữa bệnh từ xa

Tại Bitkine, miền trung Tchad, việc đi khám bác sĩ từng là gánh nặng tài chính lớn với Ache Kodo. Chị phải tiết kiệm tiền cho chi phí đi lại, khám bệnh và các khoản phát sinh khi phải di chuyển tới thị trấn lớn hơn. Giờ đây, chị có thể tham vấn bác sĩ từ xa qua ki-ốt Telemedan được đặt gần nhà.

“Telemedan đã thay đổi cách gia đình tôi tiếp cận dịch vụ y tế,” Ache nói với Al Jazeera. “Trước đây rất khó khăn, tôi phải dành dụm tiền để đi khám bác sĩ. Giờ tôi có thể làm điều đó đúng lúc với chi phí thấp hơn ngay tại nơi mình sống. Điều này cũng cải thiện tình hình kinh tế của tôi.”

Với người dân vùng nông thôn Tchad, khoảng cách địa lý là rào cản tiếp cận y tế không kém gì tình trạng thiếu bác sĩ. Các cơ sở y tế và chuyên gia tập trung chủ yếu tại các thành phố lớn, khiến nhiều cộng đồng xa xôi không được tiếp cận dịch vụ cơ bản.

Abakar Mahamat, người lớn lên trong bối cảnh đó, cho biết: “Vấn đề không chỉ là thiếu bác sĩ, mà còn là khoảng cách giữa các bác sĩ và cộng đồng cần họ.” Năm 2021, anh khởi động Telemedan, một sáng kiến y tế từ xa nhằm đưa dịch vụ khám chữa bệnh đến gần hơn với những nơi thiếu điện, internet và cơ sở hạ tầng y tế.

Phòng khám chạy bằng năng lượng mặt trời

Các ki-ốt Telemedan hoạt động bằng tấm pin mặt trời và ắc quy, không phụ thuộc vào lưới điện quốc gia. Một nhân viên địa phương có nhiệm vụ đăng ký bệnh nhân và thực hiện các phép đo cơ bản như huyết áp, đường huyết, thân nhiệt, nồng độ oxy trong máu và điện tâm đồ. Bác sĩ sẽ kết nối từ xa qua màn hình, trong khi nhân viên hỗ trợ quá trình thăm khám.

Theo Telemedan, các ki-ốt có thể được trang bị thêm ống nghe, cảm biến nhiệt độ và trong một số trường hợp là máy siêu âm. Hệ thống được thiết kế cho những vùng có kết nối internet không ổn định, cho phép lưu trữ dữ liệu bệnh nhân cục bộ và đồng bộ khi có mạng trở lại. Ngoài ra, dịch vụ USSD cho phép người không có internet đặt lịch hẹn và tra cứu thông tin sức khỏe.

“Chúng tôi muốn thấy rằng việc thiếu điện hoặc internet ổn định không có nghĩa là thiếu dịch vụ y tế,” Abakar nói.

Chi phí đi khám bệnh

Abakar cho biết, một số chuyến đi khám bệnh có thể tốn từ 200 USD trở lên khi tính cả chi phí đi lại, ăn ở và khám chữa bệnh. Trong khi đó, một buổi tư vấn từ xa qua Telemedan chỉ có giá từ 2 đến 15 USD tùy loại dịch vụ.

“Bệnh nhân không nên phải lựa chọn giữa việc đi khám bệnh và nuôi sống gia đình,” Abakar chia sẻ.

Từ thí điểm đến mạng lưới rộng khắp

Telemedan khởi đầu là một dự án thí điểm và đã mở rộng nhờ các khoản tài trợ và hợp tác thể chế, trong đó có Bộ Y tế Công cộng và Phòng chống dịch bệnh Tchad. Đến nay, dự án có 37 ki-ốt tại 11 tỉnh, phục vụ ước tính khoảng 143.000 người.

Telemedan cũng bắt đầu ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để hỗ trợ sàng lọc bệnh võng mạc tiểu đường – một biến chứng của bệnh tiểu đường có thể ảnh hưởng đến thị lực. Tuy nhiên, dự án nhấn mạnh công nghệ này chỉ hỗ trợ nhân viên y tế, không thay thế họ.

Dù vậy, khám từ xa vẫn có giới hạn. Ki-ốt không thể cấp cứu hay thực hiện mọi loại khám bệnh. Bệnh nhân cần chăm sóc chuyên khoa, xét nghiệm, thuốc men hoặc điều trị nội trú vẫn phải đến các cơ sở y tế tuyến trên.

Ki-ốt có bền vững?

Sự mở rộng của Telemedan diễn ra trong bối cảnh Tchad đang phát triển hệ thống y tế số. Youssouf Silay, trợ lý điều phối viên Chương trình Y tế số Quốc gia Tchad, cho biết Kế hoạch Phát triển Y tế Quốc gia 2022–2030 xác định y tế số là một hướng đi để mở rộng tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe. Nước này đã thành lập Chương trình Y tế từ xa Quốc gia năm 2021 và khởi động Chương trình Y tế số Quốc gia năm 2023. Bộ Y tế cũng đang xây dựng khung pháp lý cho dịch vụ y tế số.

“Mục tiêu là thúc đẩy các giải pháp sáng tạo có thể cải thiện khả năng tiếp cận dịch vụ y tế, đặc biệt ở những khu vực thiếu thốn cơ sở hạ tầng y tế và năng lượng. Các giải pháp như ki-ốt y tế từ xa chạy bằng năng lượng mặt trời có thể đóng góp vào nỗ lực này bằng cách đưa dịch vụ y tế đến gần hơn với người dân chưa được phục vụ đầy đủ,” Youssouf nói.

Nhưng đặt một ki-ốt trong làng mới chỉ là khởi đầu. Thiết bị phải hoạt động ổn định, kết nối phải khả dụng, nhân viên địa phương cần được đào tạo, bác sĩ phải sẵn sàng khi bệnh nhân cần, và những người cần chăm sóc ngoài khả năng của ki-ốt phải có cách tiếp cận tuyến trên.

Mỗi ki-ốt có giá khoảng 10.000 USD, theo Abakar. Telemedan bán các thiết bị này cho chính phủ, chương trình y tế công và tổ chức đối tác, sau đó họ vận hành. Mô hình này đảm bảo bệnh nhân không phải trả chi phí cơ sở hạ tầng.

Telemedan đặt mục tiêu phục vụ một triệu người ở các cộng đồng nông thôn vùng hạ Sahara châu Phi. Một ki-ốt năng lượng mặt trời không thể thay thế bệnh viện hay bác sĩ trong mọi trường hợp, nhưng nó có thể rút ngắn khoảng cách giữa bệnh nhân và hệ thống y tế.

“Chúng tôi muốn Telemedan trở thành một lớp cơ sở hạ tầng y tế bền vững, chứ không chỉ là một tập hợp các dự án công nghệ,” Abakar nói với Al Jazeera.