Tỉ phú giàu nhất châu Phi lên kế hoạch xây nhà máy lọc dầu mới ở Mombasa

Tỉ phú Aliko Dangote, người giàu nhất châu Phi, đang lên kế hoạch xây dựng một nhà máy lọc dầu mới tại Mombasa, Kenya, sau khi vận hành thành công cơ sở lọc dầu trị giá 19 tỉ USD ở Lagos, Nigeria hồi đầu năm 2024. Dự án mới này được kỳ vọng sẽ mang lại nguồn cung năng lượng ổn định hơn cho khu vực Đông Phi vốn đang phụ thuộc nặng nề vào dầu nhập khẩu từ Trung Đông.

Kế hoạch được hé lộ trong bối cảnh các quốc gia châu Phi đang tìm cách tăng cường an ninh năng lượng sau những gián đoạn toàn cầu liên quan đến cuộc xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran. Việc Iran đóng cửa eo biển Hormuz – nơi vận chuyển khoảng 20% lượng dầu thô và khí đốt tự nhiên của thế giới – đã đẩy giá dầu lên cao và làm gián đoạn chuỗi cung ứng.

Nhà máy lọc dầu Dangote tại Lagos, với công suất 650.000 thùng/ngày, hiện là nhà máy lọc dầu đường đơn lớn nhất thế giới. Kể từ khi hoạt động hết công suất vào tháng 2/2026, nhà máy đã bắt đầu bán một lượng lớn dầu thô ra khắp châu lục, đặc biệt là nhiên liệu máy bay khi hàng trăm chuyến bay bị hủy trên toàn khu vực.

“Chúng tôi không muốn bị bắt làm con tin bởi eo biển Hormuz hay những cuộc chiến do người khác khơi mào. Chúng tôi có tài nguyên của mình và sẽ sử dụng chúng để công nghiệp hóa khu vực”, Tổng thống Kenya William Ruto phát biểu tại một sự kiện ở Nairobi hồi tháng 4. Ông cũng cho biết các nước Đông Phi đang đàm phán để xây dựng một nhà máy lọc dầu chung tại cảng Tanga của Tanzania.

Tuy nhiên, trong một cuộc phỏng vấn với tờ Financial Times ngày 19/5, tỉ phú Dangote cho biết ông nghiêng về phương án xây dựng nhà máy tại Mombasa thay vì Tanga. “Tôi nghiêng về Mombasa hơn vì cảng ở đây lớn hơn và sâu hơn. Người Kenya tiêu thụ nhiều hơn, nền kinh tế của họ cũng lớn hơn. Quả bóng đang nằm trong tay Tổng thống Ruto”, Dangote nói. Ông dự kiến chi phí xây dựng nhà máy mới vào khoảng 15-17 tỉ USD.

Theo chuyên gia phân tích Dumebi Oluwole của công ty tư vấn Stears (Lagos), việc mở rộng sang Đông Phi – nơi có bối cảnh thương mại rất khác so với Tây Phi – có thể là một thách thức. “Dangote đã chứng minh ông ấy có thể xây dựng ở quy mô lớn. Bài kiểm tra ở Đông Phi sẽ là liệu ông ấy có thể điều hướng được bối cảnh chính trị và hậu cần của một thị trường đa quốc gia bị phân mảnh hay không”, bà nói.

Báo cáo của Liên minh châu Phi năm 2022 cho thấy, dù có trữ lượng dầu thô đáng kể, các nước châu Phi chỉ tự lọc được khoảng 44% lượng dầu tiêu thụ, phần còn lại phải nhập khẩu. Đông Phi hiện không có năng lực lọc dầu nào, dù khu vực này có khoảng 4,7 tỉ thùng dầu thô dự trữ, tập trung chủ yếu ở Uganda, Nam Sudan, Kenya và CHDC Congo. Nhà máy lọc dầu duy nhất từng hoạt động ở Mombasa đã ngừng hoạt động từ năm 2013.

Kenya đã nhập khẩu 40 triệu thùng dầu vào năm 2025, chủ yếu từ UAE, Saudi Arabia, Ấn Độ và Oman – tất cả đều bị ảnh hưởng bởi việc Iran đóng cửa eo biển Hormuz. Việc có thêm năng lực lọc dầu tại chỗ, theo các chuyên gia, sẽ giúp giảm giá xăng dầu, chi phí vận tải, đồng thời tạo thêm năng lượng cho người dân và doanh nghiệp, cũng như các sản phẩm phụ như phân bón cho nông dân hoặc hóa dầu cho nhà sản xuất.

“Dangote đã mở ra cánh cửa. Câu hỏi bây giờ là liệu các thể chế và chính phủ châu Phi có bước qua nó hay không”, bà Oluwole nhận định. Ngoài dự án của Dangote, một nhà máy lọc dầu khác do chính phủ Uganda tài trợ tại vùng Hoima cũng đang được triển khai, dự kiến đạt công suất 60.000 thùng/ngày vào năm 2029.