Syria kiềm chế Israel và những rủi ro tiềm ẩn

Tuần trước, Israel tiếp tục tấn công lãnh thổ Syria khi lực lượng nước này pháo kích một ngọn đồi gần Beit Jinn ở vùng ngoại ô phía tây Damascus và đột kích một ngôi làng ở tỉnh Quneitra. Các cuộc tấn công này diễn ra chỉ vài ngày sau khi máy bay chiến đấu Israel không kích căn cứ quân sự Abu al-Duhur ở miền bắc Syria, gây thiệt hại đáng kể.

Israel cho biết cuộc không kích nhằm ngăn chặn khả năng Thổ Nhĩ Kỳ triển khai quân đội tại đây, dù cả Damascus và Ankara đều bác bỏ tuyên bố này. Các cuộc tấn công của Israel vẫn tiếp diễn bất chấp nỗ lực ngoại giao của Syria nhằm hạ nhiệt căng thẳng và sự chỉ trích từ Washington đối với cuộc không kích Abu al-Duhur.

Trong khi tránh đối đầu, chính phủ của ông Ahmed al-Sharaa vẫn khẳng định yêu cầu Israel rút quân khỏi lãnh thổ Syria đã chiếm đóng và Damascus phải được tự do tái thiết lực lượng vũ trang cũng như hợp tác với các đối tác mà họ lựa chọn.

Điều này cho thấy nhiều hơn sự yếu kém về quân sự của Syria. Nó phản ánh niềm tin của giới lãnh đạo mới rằng chủ quyền có thể được khôi phục thông qua việc tái thiết năng lực nhà nước trước tiên. Tuy nhiên, chiến lược này tiềm ẩn rủi ro: Israel có thể tiếp tục xâm phạm chủ quyền Syria trong khi tận dụng sự kiềm chế của Damascus; và chính phủ Syria cuối cùng có thể mất niềm tin từ người dân Syria cũng như công chúng Arab, những người vốn coi Israel là mối đe dọa.

Điểm yếu của Syria là có thật. Cuối năm 2024, sau khi quân đội của cựu Tổng thống Bashar al-Assad sụp đổ, Israel đã tấn công các mục tiêu quân sự chiến lược trên khắp đất nước. Chính phủ mới sau đó phải bắt đầu xây dựng kiến trúc an ninh quốc gia từ các thể chế rối loạn và các nhóm vũ trang manh mún. Hiện tại, rất khó để hình dung một phản ứng quân sự của Syria có thể thay đổi hành vi của Israel.

Thay vào đó, ông al-Sharaa đặt phục hồi kinh tế và hợp pháp hóa quốc tế lên ưu tiên hàng đầu. Chính phủ tập trung tái thiết các thể chế nhà nước, tái cơ cấu lĩnh vực an ninh, khôi phục nguồn cung năng lượng, cải thiện quan hệ đối ngoại và kết nối lại Syria với nền kinh tế quốc tế. Tuy nhiên, việc tái thiết Syria là một thách thức khổng lồ.

Theo ước tính của Ngân hàng Thế giới, việc tái thiết cơ sở vật chất bị hư hại của Syria sẽ tốn khoảng 216 tỷ USD. Một nhà nước đối mặt với nhu cầu lớn như vậy không thể khôi phục quyền lực chỉ thông qua các thể chế quân sự. Nước này cần doanh thu, điện, bộ máy hành chính hoạt động, khả năng tiếp cận ngân hàng, đầu tư và quan hệ đối ngoại.

Ông al-Sharaa đã đạt được tiến bộ đáng kể trên mặt trận quốc tế. Năm 2025, Washington đã dỡ bỏ chương trình trừng phạt toàn diện đối với Syria, trong khi Liên minh châu Âu cũng dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt kinh tế, mặc dù các biện pháp nhắm mục tiêu và liên quan đến an ninh vẫn còn. Ngày 24/8, Washington cũng đưa Syria ra khỏi danh sách các quốc gia tài trợ khủng bố, xóa bỏ một rào cản quan trọng khác đối với bình thường hóa tài chính và đầu tư.

Với Damascus, những bước đi này mở rộng nguồn lực để nhà nước quản lý đất nước; chúng không chỉ đơn giản là cổ tức kinh tế từ việc tránh chiến tranh. Điều này cũng khiến tranh chấp với Israel trở nên hệ trọng hơn. Chiến lược tái thiết của Syria hiện phụ thuộc nhiều vào khả năng tiếp cận quốc tế mà nhiều năm bị cô lập đã từ chối. Một cuộc leo thang quân sự lớn với Israel có thể làm suy giảm niềm tin của nhà đầu tư, phức tạp hóa quá trình tái hội nhập của Syria vào hệ thống ngân hàng quốc tế và làm suy yếu sự ủng hộ ngoại giao mà quá trình phục hồi phụ thuộc vào.

Nó cũng có thể khiến Damascus chịu áp lực chính trị mới từ Washington và EU, dù điều này không tự động dẫn đến việc tái áp đặt các biện pháp trừng phạt toàn diện.

Do đó, tình thế tiến thoái lưỡng nan ngày càng rõ ràng: Kiềm chế giúp Damascus duy trì môi trường quốc tế cần thiết để tái thiết nhà nước, nhưng cũng tạo điều kiện cho Israel hạn chế năng lực quân sự và chiến lược mà Syria đang cố gắng xây dựng lại.

Israel có những lo ngại về an ninh đối với chính phủ mới của Syria, mà giới lãnh đạo xuất thân từ một phong trào Hồi giáo vũ trang, và ngày càng lo ngại về mối quan hệ quân sự giữa Thổ Nhĩ Kỳ với Damascus. Nhưng các yêu cầu của Israel đã vượt xa việc ngăn chặn các thế lực thù địch tiếp cận biên giới của họ.

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã kêu gọi phi quân sự hóa các tỉnh Quneitra, Deraa và Suwayda của Syria. Chính phủ của ông cũng phản đối việc triển khai lực lượng thuộc quân đội mới của Syria ở phía nam Damascus và tìm cách hạn chế phạm vi hợp tác quân sự giữa Damascus với Thổ Nhĩ Kỳ.

Israel rõ ràng muốn hạn chế việc tái thiết năng lực quân sự của Syria. Họ coi sự can thiệp này qua lăng kính an ninh phòng ngừa. Damascus nhìn nhận vấn đề tương tự qua lăng kính chủ quyền: Một nhà nước không thể quyết định nơi quân đội triển khai hoặc huấn luyện với ai thì chưa khôi phục được quyền tự chủ chiến lược.

Đây là một trong những rủi ro trọng tâm trong chiến lược của ông al-Sharaa. Syria đang tránh một cuộc đối đầu không thể thắng để tái thiết năng lực quyền lực nhà nước, trong khi chính những năng lực đó ngày càng trở thành đối tượng gây sức ép từ Israel.

Có những giới hạn cho những gì kiềm chế có thể đạt được. Syria nhận được sự hậu thuẫn của các quốc gia Arab khác, trong khi Mỹ và EU ủng hộ việc tái thiết một nhà nước Syria hoạt động hiệu quả như một phần trong cách tiếp cận ổn định khu vực. Damascus cũng nhiều lần bày tỏ quan tâm đến việc đạt được một thỏa thuận an ninh với Israel. Tuy nhiên, tất cả những điều này không ngăn được các hoạt động quân sự của Israel.

Rủi ro khác liên quan đến dư luận Syria. Việc dường như không thể đáp trả các cuộc tấn công của Israel trong thời gian dài cuối cùng có thể làm tổn hại đến vị thế công chúng của ông al-Sharaa và tính hợp pháp của chính phủ.

Một cuộc khảo sát quy mô lớn do Arab Center Washington DC thực hiện năm 2025 cho thấy 74% người Syria phản đối việc công nhận Israel, 70% bác bỏ một thỏa thuận không bao gồm việc trả lại Cao nguyên Golan, và 88% tin rằng Israel đe dọa an ninh và ổn định của Syria. Đồng thời, 61% cho rằng chính sách đối ngoại của chính phủ hiện tại phản ánh quan điểm của người dân Syria.

Những phát hiện này quan trọng chính vì chúng làm phức tạp bức tranh. Cuộc khảo sát được thực hiện trước các cuộc đối đầu gần đây và không cho biết liệu người Syria có ủng hộ việc trả đũa quân sự hay không. Nó thiết lập các ranh giới đỏ chính trị, không phải là yêu cầu công khai về chiến tranh.

Các cuộc thăm dò rộng hơn ở Arab cũng chỉ ra xu hướng tương tự. Trong các quốc gia được khảo sát trong Chỉ số Ý kiến Arab 2025, sự phản đối việc công nhận Israel vẫn chiếm ưu thế tuyệt đối.

Nói như vậy, Syria dưới thời gia tộc al-Assad cũng thường tránh đối đầu với Israel trong khi vẫn duy trì danh tiếng thuộc phe “kháng chiến” trong khu vực. Mô hình cũ kết hợp việc tránh chiến tranh trực tiếp với các liên minh và mạng lưới vũ trang mang lại đòn bẩy khu vực cho Damascus.

Chính phủ của ông al-Sharaa dường như đang đặt cược khác đi, tập trung vào các thể chế củng cố, phục hồi kinh tế, tiếp cận quốc tế và quân đội quốc gia được tái thiết. Điều này không thay thế chủ quyền lãnh thổ. Đây là nỗ lực tái thiết các phương tiện để thực hiện chủ quyền.

Sự đặt cược này sẽ khó bảo vệ hơn, cả trong nước và quốc tế, nếu năng lực nhà nước được khôi phục cuối cùng không mang lại cho Syria quyền kiểm soát lớn hơn đối với lãnh thổ, các lựa chọn an ninh và quan hệ đối ngoại của mình.