Sáu tháng chiến tranh Mỹ - Iran: Bên nào được, bên nào mất?

Đã tròn sáu tháng kể từ ngày 28/2, khi Mỹ và Israel phát động các cuộc tấn công bằng tên lửa vào Iran, khiến Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei và nhiều quan chức cấp cao Iran thiệt mạng tại Tehran, cùng hàng chục trẻ em tại một trường học ở Minab, miền nam Iran. Tổng thống Mỹ Donald Trump khi đó tuyên bố cuộc xung đột sẽ chỉ kéo dài “bốn đến năm tuần”.

Tuy nhiên, chiến sự đã lan rộng ra nhiều mặt trận khác, thậm chí tới tận biển Caspian. Xung đột gây ra cuộc khủng hoảng nguồn cung dầu mỏ toàn cầu khi Mỹ và Iran tranh giành quyền kiểm soát eo biển Hormuz chiến lược, nơi từng là tuyến đường vận chuyển hơn 1/5 lượng dầu và khí đốt tự nhiên của thế giới. Ước tính khoảng 8.000-10.000 người đã thiệt mạng và hàng chục nghìn người bị thương. Giới phân tích cho rằng cuộc chiến cũng đang định hình lại trật tự thế giới khi các liên minh mới hình thành và các liên minh thống trị cũ bắt đầu lung lay.

Mỹ có đạt được các mục tiêu đề ra?

Mục tiêu ban đầu của Mỹ không thực sự rõ ràng. Các quan chức đầu tiên tuyên bố các cuộc tấn công là để phòng vệ trước. Tuy nhiên, căn cứ vào các yêu sách đưa ra trước chiến tranh và các tuyên bố đôi khi mâu thuẫn của Tổng thống Trump cùng giới chức quốc phòng Mỹ, có thể thấy các mục tiêu chính gồm:

Chương trình hạt nhân Iran: Bất chấp tuyên bố của ông Trump rằng Mỹ đã “xóa sổ” năng lực hạt nhân của Iran, Mỹ và Israel vẫn khẳng định Tehran chỉ còn cách vài tuần nữa là chế tạo được vũ khí hạt nhân. Các cuộc tấn công lặp đi lặp lại vào các cơ sở hạt nhân Iran gây thiệt hại lớn, nhưng Tehran được cho là vẫn nắm giữ 440kg uranium làm giàu ở mức cao, đủ để chế tạo vũ khí. Chính quyền Trump muốn Iran giao kho dự trữ này cho Mỹ và cam kết từ bỏ hoàn toàn việc làm giàu uranium. Iran từ chối, dù có thời điểm tỏ ra cởi mở với khả năng chuyển giao cho bên thứ ba. Iran cũng khăng khăng giữ quyền phát triển chương trình điện hạt nhân. Bản ghi nhớ (MoU) ký ngày 17/6 sau đó sụp đổ do cách diễn đạt mơ hồ, dẫn đến bất đồng về nội dung. Chuyên gia Clark Summers cho rằng Mỹ có thể khẳng định đã đạt được mục tiêu này, nhưng chuyên gia Alam Saleh từ Đại học Quốc gia Australia lại nhận định chương trình điện hạt nhân Iran vẫn còn nguyên vẹn, và “Mỹ thua ngay cả trước chiến tranh”.

Thay đổi chế độ tại Iran: Ngay trong ngày đầu chiến tranh, Mỹ đã tiêu diệt lãnh tụ Khamenei cùng nhiều quan chức cấp cao khác. Ông Trump cũng kêu gọi người dân Iran “nắm lấy cơ hội để đòi lại đất nước”. Tuy nhiên, giới lãnh đạo chính trị Iran về cơ bản vẫn giữ nguyên dưới thời tân Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei, con trai cố lãnh tụ. Ông Saleh cho rằng “giết lãnh đạo không đồng nghĩa với thành tựu chiến lược”, dù có thể là thành công về mặt chiến thuật.

Chấm dứt hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm: Mạng lưới “trục kháng chiến” của Iran, gồm Hezbollah, Houthi, Hamas và nhiều nhóm vũ trang tại Iraq, Syria, vẫn tiếp tục hoạt động. Hezbollah đã tham chiến cùng Iran, và Houthi phong tỏa Ả Rập Xê Út tại eo biển Bab al-Mandeb. Yêu cầu này không xuất hiện trong MoU ký kết giữa hai bên.

Chương trình tên lửa đạn đạo: Washington thề sẽ “san bằng” các cơ sở tên lửa và hải quân Iran. Ông Trump tuyên bố khoảng 82% tên lửa Iran đã bị phá hủy. Tuy nhiên, Iran vẫn tiếp tục bắn tên lửa, gần nhất là vụ tấn công hồi tháng 7 làm 3 binh sĩ Mỹ thiệt mạng tại Jordan. Yêu cầu chấm dứt chương trình tên lửa đạn đạo cũng vắng bóng trong MoU tháng 7.

Kiểm soát dầu mỏ Iran: Ông Trump hồi tháng 6 tuyên bố sẽ chiếm và kiểm soát đảo Kharg, trái tim của ngành dầu mỏ Iran. Cho đến nay, Mỹ chưa kiểm soát bất kỳ lãnh thổ nào của Iran.

Ai được, ai mất?

Eo biển Hormuz: Ngay sau khi chiến tranh nổ ra, Iran gần như đóng cửa eo biển chiến lược này. Lưu lượng tàu thuyền giảm từ hơn 100 tàu mỗi ngày xuống trung bình khoảng 5 tàu. Mỹ đáp trả bằng chiến dịch phong tỏa hải quân tại các cảng của Iran, vẫn đang tiếp diễn. Iran đang đàm phán với Oman về tương lai tuyến đường thủy này và mới đây đã đồng ý một tuyến vận tải do hai bên cùng kiểm soát một phần. Iran coi eo biển này là đòn bẩy chính trong cuộc chiến chống lại cái mà họ xem là “mối đe dọa hiện hữu”.

Kinh tế: Nền kinh tế Iran bị ảnh hưởng nặng nề khi đồng rial gần như sụp đổ, giá lương thực tăng vọt, doanh thu dầu mỏ giảm ít nhất 6 tỷ USD do phong tỏa. Về phía Mỹ, giá xăng tăng gấp đôi tại một số bang như California, khiến cuộc chiến trở nên cực kỳ không được lòng dân. Một cuộc thăm dò hồi tháng 7 cho thấy 2/3 người Mỹ phản đối cuộc chiến. Giới phân tích cảnh báo điều này có thể gây phản ứng chính trị bất lợi cho đảng Cộng hòa trong cuộc bầu cử giữa kỳ tháng 11.

Quan hệ đồng minh: Iran phải đối mặt với sự phản đối của các nước láng giềng vùng Vịnh sau khi tấn công cơ sở hạ tầng tại Qatar, UAE, Saudi Arabia, Jordan, Iraq, Kuwait, Oman và Bahrain. Trong khi đó, Mỹ gặp phải sự từ chối từ các đồng minh NATO. Tây Ban Nha, Italy, Đức chỉ trích cuộc chiến; Pháp bác yêu cầu điều tàu chiến; các đồng minh vùng Vịnh, Pakistan, Thổ Nhĩ Kỳ, Nhật Bản, Australia và Hàn Quốc đều không tham chiến.

Năng lực quân sự: Iran bị tổn thất nặng nề về kho tên lửa đạn đạo, các căn cứ quân sự bị tấn công, nhưng vẫn tiếp tục sản xuất và triển khai máy bay không người lái Shahed giá rẻ. Khoảng 1.221 quân nhân Iran thiệt mạng tính đến tháng 4. Mỹ mất 18 binh sĩ, hơn 750 người bị thương, nhưng theo truyền thông Mỹ, kho dự trữ vũ khí của Lầu Năm Góc đã cạn kiệt nghiêm trọng, đặc biệt là tên lửa phòng thủ Patriot. Hồi tháng 8, Mỹ đã ký hợp đồng 22,9 tỷ USD với hãng Raytheon để tăng sản lượng tên lửa hành trình Tomahawk từ 60 lên hơn 1.000 quả mỗi năm.

Có kẻ chiến thắng?

Các nhà quan sát cho rằng không bên nào giành chiến thắng tuyệt đối. Giáo sư Alam Saleh nhận định: “Cả hai đều không đạt được điều gì”. Mỹ thất bại trong việc chuyển hóa ưu thế quân sự thành các lợi ích thực tế. Ông cũng lưu ý Trung Quốc và Nga đang quan sát những điểm yếu của Washington, có thể tác động đến các tính toán quân sự trong tương lai, đặc biệt liên quan đến Đài Loan khi Mỹ đã điều tàu sân bay cuối cùng ở Thái Bình Dương tới Trung Đông. “Iran sống sót cũng không có nghĩa là họ thắng cuộc. Đây có thể là thất bại của Mỹ, nhưng cũng không phải là chiến thắng của Iran”, ông Saleh nói.