Sai sót trong thi hành án tử bằng thuốc độc tại Mỹ: vụ Christa Pike và hồ sơ đáng lo ngại

Vụ thi hành án tử bất thành đối với Christa Pike đã làm dấy lên tranh luận về án tử hình tại Mỹ, nơi các chuyên gia cho rằng phương pháp tiêm thuốc độc thường xuyên bị gián đoạn bởi sai sót và sự thiếu chuyên nghiệp.

Pike, người bị kết án tử hình vì tham gia giết một bạn học khi mới 18 tuổi, được đưa đi thi hành án ngày 30/9 nhưng phải dừng lại sau khi hai liều pentobarbital không đủ để kết liễu cô. Các nhân chứng cho biết Pike vẫn còn thở, ngáy và nhấc được một phần cơ thể khỏi cáng dù đã được tiêm thuốc. Luật sư của cô nói rằng đến ngày 6/10, Pike đã tỉnh lại tại bệnh viện nhưng phải đối mặt với quá trình hồi phục lâu dài.

Thống đốc bang Tennessee Bill Lee tuyên bố tạm dừng mọi cuộc thi hành án tử trong bang và cam kết tiến hành một cuộc rà soát toàn diện với sự tham gia của bên thứ ba. Đây là vụ thứ hai trong năm nay tại Tennessee mà nhà chức trách phải dừng thi hành án sau khi tiêm thuốc độc thất bại.

Sở Cải huấn Tennessee từ chối bình luận khi được hỏi vì sao lần thi hành án này thất bại và liệu họ có kế hoạch cố gắng thi hành án đối với Pike một lần nữa hay không.

Dù vụ việc thu hút sự chú ý trên toàn quốc, các chuyên gia cho rằng những vụ thi hành án sai sót, chủ yếu qua hình thức tiêm thuốc độc, là một thực trạng đáng lo ngại và khá phổ biến trong hệ thống án tử hình tại Mỹ.

Bà Robin Maher, giám đốc điều hành Trung tâm Thông tin về Án tử hình (DPIC), một nhóm nghiên cứu phi lợi nhuận tại Washington, D.C., nhận định: “Đây là cơ hội để tất cả mọi người dừng lại và xem xét thật kỹ mọi khâu đã sai trong vụ thi hành án này, cũng như đưa ra quyết định đúng đắn về cách tiếp tục, nếu chúng ta vẫn tiếp tục với phương pháp này.”

Vấn đề y tế

Trong số các phương pháp thi hành án tại Mỹ, tiêm thuốc độc là phổ biến nhất, nhưng cũng nằm trong số những phương pháp kém tin cậy nhất.

Các bang như Tennessee, Idaho, Alabama, Arizona, Texas và Oklahoma đều ghi nhận ít nhất một vụ thi hành án sai sót bằng tiêm thuốc độc kể từ năm 2022. Một khảo sát các vụ thi hành án tại Mỹ giai đoạn 1890-2010 cho thấy tỷ lệ sai sót trong tiêm thuốc độc cao hơn gấp hơn hai lần so với tất cả các phương pháp khác cộng lại.

Các nhà nghiên cứu lý giải thành tích kém cỏi này bằng nhiều yếu tố, trong đó có khó khăn khi thực hiện một quy trình mang tính y tế trong môi trường nhà tù mà không có nhân sự đủ trình độ. Các tổ chức y tế lớn cấm thành viên tham gia thi hành án với lý do vi phạm nguyên tắc “không gây tổn hại”, khiến nhà tù phải dựa vào nhân viên hoặc quan chức có bằng cấp đáng ngờ để thực hiện quy trình.

“Tiêm thuốc độc mang đầy đủ sự tinh tế của một quy trình y tế: dễ sai sót và đòi hỏi độ chính xác cao. Nhưng nó lại bị bóp méo để phù hợp với môi trường thi hành án,” bà Corinna Barrett Lain, giáo sư Trường Luật Đại học Richmond và là tác giả một cuốn sách về tiêm thuốc độc, nói. Bà cho biết từng chứng kiến những vụ thi hành án sai sót kéo dài hàng giờ, với việc tù nhân bị đâm kim hơn chục lần. “Đó là sự kết hợp rất tệ giữa một thủ thuật tinh tế nhưng không được thực hiện theo cách tinh tế.”

Các công ty dược phẩm cũng hạn chế sản phẩm của họ được dùng trong thi hành án, khiến một số bang phải mua thuốc qua các cơ sở được gọi là nhà thuốc pha chế. Những cơ sở này thường pha chế loại thuốc không được sản xuất thương mại, và sản phẩm của họ không được kiểm tra chặt chẽ như thuốc sản xuất đại trà. Một số bang còn tìm cách kéo dài thời hạn sử dụng nguồn thuốc dự trữ, dù thuốc có thể hết hạn hoặc suy giảm chất lượng.

Rủi ro còn tăng thêm bởi chính những người bị tiêm thuốc. Những người chờ thi hành án thường mất nhiều năm, thậm chí hàng thập kỷ, trước khi bị đưa đi thi hành. Vì nhiều người đã cao tuổi, họ dễ có các vấn đề sức khỏe khiến quy trình thêm phức tạp. Các vụ thi hành án sai sót thường gặp tình trạng không tìm được tĩnh mạch hoặc đặt đường truyền IV thất bại.

Dù nhà chức trách bang chưa đưa ra lý giải về việc vì sao thi hành án đối với Pike thất bại, luật sư của cô trước đó lập luận rằng Pike có tĩnh mạch nhỏ và một tình trạng về máu khiến việc tiêm thuốc dễ gặp trục trặc. Sau khi tiêm, luật sư mô tả cánh tay của Pike bị sưng và bỏng rát. Bà Maher cho rằng những triệu chứng này gợi ý thuốc có thể đã không vào đúng mạch máu. “Mọi người đều suy đoán rằng thuốc đã được tiêm vào nhưng không vào mạch máu với lượng đủ để giết cô ấy. Có khả năng tĩnh mạch của cô bị vỡ, hoặc kim xuyên qua thành mạch,” bà nói.

Phương pháp phổ biến

Khi thuốc tiêm không được đưa vào cơ thể đúng cách, việc thi hành án có thể kéo dài và đôi khi gây đau đớn không cần thiết cho tù nhân. Sau liều pentobarbital đầu tiên, Pike được cho là đã nói rằng cô cảm thấy cánh tay mình “như sắp nổ tung”.

Hồi tháng 5, Tennessee cũng đã hủy thi hành án đối với Tony Carruthers sau khi nhân viên vật lộn hơn 90 phút để lập một đường truyền IV dự phòng. Tháng 2/2024, bang Idaho cũng đình chỉ thi hành án đối với Thomas Creech, một người đàn ông ngoài 70 tuổi, sau khi đội thi hành án thất bại trong 8 lần cố gắng đặt IV vào tay, chân và bàn chân của ông.

Bất chấp những sự cố như vậy, tiêm thuốc độc đã trở thành phương pháp thi hành án chính tại 28 trong số 29 bang còn cho phép án tử hình, theo Hội nghị Quốc gia các Cơ quan Lập pháp Bang. Vụ thi hành án bằng tiêm thuốc độc đầu tiên diễn ra tại Texas năm 1982.

Theo Trung tâm Thông tin về Án tử hình, năm 2025 có 39 người bị thi hành án bằng tiêm thuốc độc, so với 5 người bằng khí độc và 3 người bằng đội xử bắn. Vụ thi hành án bằng ghế điện gần nhất diễn ra năm 2020, và các phương pháp cũ hơn như treo cổ không còn được sử dụng từ thập niên 1990.

Giáo sư xã hội học Michael Radelet tại Đại học Colorado, người theo dõi các vụ thi hành án sai sót, cho rằng tiêm thuốc độc đã thay thế các hình thức thi hành án cũ bị coi là lạc hậu và tàn bạo. Những phương pháp đó cũng tạo ra cảnh tượng rùng rợn khiến người chứng kiến bị ám ảnh. Tù nhân bị điện giật đôi khi bốc cháy hoặc khiến nhân chứng khó chịu vì mùi thịt cháy. “Tiêm thuốc độc tương đối mới, nhưng nó là một phần của xu hướng lâu dài kéo dài hàng trăm năm nhằm tìm kiếm một phương pháp thi hành án ‘nhân đạo’ hơn,” Radelet nói với Al Jazeera.

Tuy nhiên, ông thêm rằng lời hứa về một quy trình êm ái và mang tính y tế hơn đã bị phủ nhận bởi thành tích kém cỏi của phương pháp này. Ông cũng chỉ ra các kết quả khám nghiệm tử thi cho thấy dù quy trình có vẻ vô trùng, tù nhân vẫn trải qua đau đớn.

Giới phê bình nói những thông tin như vậy đặt dấu hỏi về việc sử dụng rộng rãi tiêm thuốc độc và liệu có nên loại bỏ hoàn toàn phương pháp này hay không. “Tiêm thuốc độc, ngay từ đầu, là để tạo ra một cuộc thi hành án trông có vẻ nhân đạo, chứ không phải một cuộc thi hành án nhân đạo. Có sự khác biệt rất lớn,” giáo sư luật Lain nhận định.