Vào tháng 4 vừa qua, một chuyến đi thực tế đến tỉnh Daikundi, miền trung Afghanistan, đã hé lộ thực trạng đáng buồn của lĩnh vực phi lợi nhuận tại quốc gia Nam Á này. Đi cùng một người bạn – nhân viên của một tổ chức phi chính phủ (NGO) hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp – phóng viên đã chứng kiến tận mắt khoảng cách giữa báo cáo thành công và thực tế trên thực địa.
Dự án được quảng bá là cung cấp nhà kho bảo quản nông sản không dùng điện cho nông dân, giúp họ có thể tích trữ hoa quả và rau củ để bán dần trong vài tháng. Ý tưởng ban đầu nghe có vẻ hứa hẹn. Tuy nhiên, khi đến các ngôi làng, đoàn khảo sát phát hiện những đống táo thối rữa dưới gốc cây. Người dân phàn nàn rằng các kho lưu trữ chỉ đủ chỗ cho hai đến ba hộ gia đình trong toàn bộ ngôi làng.
Một làng khác lại chứng kiến sự thất vọng với một dự án từ một NGO khác. Tổ chức này đã mua hạt giống nhập ngoại, tổ chức tập huấn, hội thảo và giám sát thường xuyên. Người nông dân đã đầu tư thời gian, công sức, đất đai và nước tưới. Nhưng kết quả thu hoạch từ những hạt giống đó lại rất ít và chất lượng kém. Tính ra, mỗi gia đình chỉ nhận được lượng rau trị giá khoảng 450 Afghani (tương đương 7 USD). Không có một cơ chế nào buộc dự án phải chịu trách nhiệm cho tổn thất của người nông dân.
Những câu chuyện tương tự diễn ra phổ biến khắp vùng nông thôn Afghanistan. Trong khi các cơ quan viện trợ công bố báo cáo thành tích, nhiều người thụ hưởng lại thu về rất ít từ những dự án thiết kế kém, không giải quyết được các vấn đề thực sự. Chi phí dự án thường rất cao nhưng kết quả lại quá nhỏ nhoi.
Kể từ khi Taliban tiếp quản Kabul và liên quân Mỹ rút lui, nguồn tài trợ nhân đạo cho Afghanistan đã giảm mạnh. Nhưng cuộc chiến giành ngân sách không khiến các NGO còn hoạt động trở nên hiệu quả hơn, minh bạch hơn. Thực tế, đây là vấn đề kinh niên từ thời kỳ 2001–2021, khi Afghanistan được xem là hình mẫu tiêu biểu cho tham nhũng, biển thủ và lãng phí viện trợ nước ngoài. Một phóng viên Mỹ từng gọi đó là “thất bại 148 tỷ USD”.
Báo cáo của Thanh tra Đặc biệt về Tái thiết Afghanistan (SIGAR), cơ quan do Mỹ thành lập để điều tra gian lận tài chính, cho thấy từ 26 đến 29 tỷ USD đã bị mất do biển thủ hoặc chi tiêu lãng phí. Con số này chỉ mới tính riêng nguồn viện trợ của chính phủ Mỹ; chưa có thống kê về thiệt hại từ các nhà tài trợ khác. Dù phần lớn viện trợ đổ vào lĩnh vực an ninh, một phần đáng kể vẫn được rót cho các tổ chức phi lợi nhuận, và ở đây sự lãng phí cũng tràn lan.
Nguyên nhân sâu xa nằm ở cấu trúc vận hành. Nhiều NGO quốc tế không tự triển khai dự án mà giao cho đối tác thực hiện (IP), các đối tác này lại tiếp tục thuê thầu phụ. Chuỗi trung gian dài khiến việc kiểm soát chất lượng và giám sát trở nên khó khăn, đồng thời tạo động lực cho các bên cắt giảm chất lượng để gia tăng lợi nhuận. Hơn nữa, mối quan tâm hàng đầu của các IP là giành được tài trợ, vì thế họ thường xây dựng các đề xuất dự án đẹp trên giấy nhưng ít tác động thực tế.
Tiền lương cho nhân viên quốc tế cũng là một khoản lãng phí lớn. Lao động nước ngoài thường nhận mức lương từ 10.000 đến 20.000 USD/tháng cho công việc mà một nhân viên địa phương có thể làm với chi phí thấp hơn nhiều. Trong bối cảnh nguồn tài trợ toàn cầu bị cắt giảm, lĩnh vực phát triển đang phải vật lộn. Đây nên là thời điểm để thay đổi.
Bước đi đơn giản nhất mà các NGO có thể làm là tuyển dụng người địa phương có trình độ để lên kế hoạch và chỉ đạo dự án. Họ am hiểu văn hóa, thực tế và nhu cầu thực sự của cộng đồng, cũng như giá cả thị trường và điều kiện đồng ruộng. Những người trong cuộc sẽ giúp tối ưu chi phí và đảm bảo dự án mang lại tác động đo lường được.
Ngoài ra, các NGO cần hạn chế chuỗi trung gian gồm nhiều IP và nhà thầu phụ. Thay vào đó, họ nên thường xuyên thu thập phản hồi trực tiếp từ cộng đồng địa phương và nhân viên thực địa trong quá trình thực hiện, để tránh lặp lại những sai lầm cũ. Đầu tư vào những thách thức toàn quốc như thất nghiệp, cơ sở hạ tầng và kết nối thị trường cũng sẽ giúp dự án mang tính bền vững hơn.
Cải thiện hiệu quả và hiệu suất không chỉ giúp người dân Afghanistan được hưởng dịch vụ tốt hơn, mà còn giúp các tổ chức cạnh tranh hơn trong bối cảnh nguồn vốn ngày càng ít ỏi. Đây là cách duy nhất để cứu vãn khu vực NGO không chỉ ở Afghanistan mà trên toàn thế giới.
