Philippines: Gia đình nạn nhân cuộc chiến chống ma túy tìm công lý qua Ủy ban Sự thật

Manila, Philippines – Chỉ trong khoảnh khắc, Luzviminda Siapo còn trò chuyện với cậu con trai tuổi teen Raymart. Vài giờ sau, người thân gửi tin chia buồn. Raymart được tìm thấy đã chết tại một khu vực hoang vắng trong khu phố Manila, người đầy máu, bên cạnh có một khẩu súng và gói ma túy đá, theo lời kể của bà.

“Tôi bảo người thân rằng tôi muốn xem bằng chứng. Nhà xác đã gửi cho tôi một tấm ảnh Raymart với vết máu trông như vẫn còn đang chảy. Lúc đó tôi không thể phủ nhận rằng con đã ra đi”, bà kể lại.

Vụ việc xảy ra vào năm 2017, thời kỳ đỉnh điểm của cuộc chiến chống ma túy dưới thời cựu Tổng thống Rodrigo Duterte, khi những người bị đưa vào danh sách theo dõi thường bị cảnh sát tiêu diệt trong các chiến dịch chống ma túy hoặc bởi các tay súng tự xưng là dân phòng.

Luzviminda khi đó đang làm việc ở Kuwait, hợp đồng lao động không cho phép bà về nước. Nhiều ngày liền, bà nài nỉ ông chủ cho phép về nhà lần cuối gặp con.

“Ông chủ thường ngồi trên ghế sofa với tư thế gác chân. Tôi đã hôn chân ông ấy để ông thương mà cho tôi về”, Luzviminda nói.

Khi về đến Philippines, bà đến ngay hội trường thôn. Tại đó, bà xác nhận một người hàng xóm đã đệ đơn tố cáo Raymart bán cần sa. Nhân chứng kể rằng Raymart bị 14 người đeo mặt nạ bắt đi. Họ lệnh cho cậu chạy nhưng cậu không thể vì bàn chân bị dị tật, nên họ bảo cậu ngồi xuống rồi bắn chết.

Ủy ban Sự thật về Cuộc chiến chống ma túy

Raquel Fortun, chuyên gia pháp y tại Đại học Philippines, xác nhận Raymart bị bắn ở cự ly gần. Bà đang khám nghiệm hài cốt cậu trong khuôn khổ hoạt động của Ủy ban Sự thật về Cuộc chiến chống ma túy – cơ quan độc lập do xã hội dân sự thành lập hồi tháng 5 để điều tra các vụ giết người ngoài tư pháp liên quan đến chiến dịch của Duterte.

Chính phủ cho biết khoảng 6.000 người thiệt mạng, nhưng các tổ chức nhân quyền ước tính số người chết có thể từ 20.000 đến 30.000. Duterte, người nắm quyền từ 2016 đến 2022, đã bị bắt và đưa ra Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) vào tháng 3/2025. Ông hiện bị giam giữ tại The Hague và đang phải hầu tòa vì tội ác chống lại loài người liên quan đến cuộc chiến chống ma túy.

Hôm thứ Sáu, Ủy ban Sự thật bắt đầu các phiên điều trần công khai, dự kiến tổ chức đều đặn trong vài tháng tới. Thân nhân nạn nhân, nhân chứng và người sống sót sẽ lần lượt điều trần trước khán giả xem qua truyền hình trực tiếp. Luzviminda là người đầu tiên lên tiếng.

Trong cuộc phỏng vấn với Al Jazeera vài ngày trước khi điều trần, bà nói không mong đưa ai ra tòa, chỉ muốn kể câu chuyện của mình. “Tôi chỉ muốn đồng bào Philippines hiểu rằng có những người vô tội bị giết, và ngay cả những người bị buộc tội bán hoặc sử dụng ma túy cũng xứng đáng được hưởng quy trình pháp lý đúng đắn”, Luzviminda nói, đồng thời nhấn mạnh bà tin cảnh sát đã cấy bằng chứng và khẳng định Raymart không bao giờ dính líu đến ma túy.

Fortun cho biết ủy ban không nhằm mục đích truy tố – cũng không có quyền làm điều đó – nhưng sẵn sàng hỗ trợ chính phủ và ICC. “Chúng tôi tìm kiếm thông tin. Nếu tòa án, dù ở Philippines hay nước ngoài, thấy hữu ích, họ có thể tiếp cận. Việc đó tùy thuộc vào họ”, bà nói.

Vì sao họ giết?

Một số gia đình nạn nhân khác cũng tham dự phiên điều trần hôm thứ Sáu. Trong đó có Randy delos Santos, chú của Kian delos Santos, 17 tuổi, bị cảnh sát giết hại năm 2017. Vụ án của Kian là một trong số ít trường hợp cảnh sát bị xét xử vì giết người ngoài tư pháp.

Cũng như hầu hết các vụ khác, cảnh sát khai rằng họ giết Kian để tự vệ. Nhưng video an ninh cho thấy họ lôi cậu vào những con hẻm tối, qua sân bóng rổ trước khi bắn ba phát. Đoạn video giám sát là bằng chứng quan trọng giúp kết tội giết người.

Randy cho rằng câu chuyện còn nhiều điều mà Ủy ban Sự thật có thể làm sáng tỏ. “Chúng tôi kiện họ không chỉ vì tội giết người mà còn vì cấy bằng chứng – súng và ma túy. Họ chỉ bị kết tội giết người, nhưng lẽ ra phải bị kết cả ba tội”, anh nói.

Gần một thập kỷ qua, cả Luzviminda và Randy đều đặt cùng câu hỏi: “Vì sao họ phải giết con tôi? Lẽ ra phải điều tra trước. Hoặc nếu con bị bỏ tù, tôi cũng chấp nhận. Nhưng một ngày có người tố cáo nó bán cần sa, ngày hôm sau nó đã chết”, Luzviminda nói.

Dù ủy ban có trả lời được những câu hỏi này hay không, cả Luzviminda và Randy đều nói rằng được lắng nghe là một bước tiến tới sự khép lại.