Các nhà khảo cổ học đã công bố một phát hiện quan trọng về khu định cư thời đồ đá mới Çatalhöyük, nằm cách thành phố Konya (Thổ Nhĩ Kỳ) khoảng một giờ về phía đông nam. Theo nghiên cứu gen học đăng trên tạp chí Science, xã hội tại đây cách đây khoảng 9.000 năm có cấu trúc mẫu hệ và mẫu cư, hoàn toàn khác với các cộng đồng thời đồ đá mới ở châu Âu vốn theo chế độ phụ hệ và phụ cư.
Çatalhöyük, một di sản thế giới được UNESCO công nhận, được phát hiện vào năm 1958 và được xem là một trong những phát hiện quan trọng nhất của thế kỷ 20 về thời đồ đá mới. Khu định cư tồn tại trong khoảng 1.000 năm, từ khoảng 7000 đến 6000 trước Công nguyên, với mật độ dân cư đông đúc. Các nhà khoa học ước tính dân số nơi đây có lúc lên tới 3.500-8.000 người.
Nghiên cứu gen học với 46 tác giả đã phân tích 395 bộ xương được tìm thấy dưới nền nhà và kiểm tra các đồ tùy táng. Kết quả cho thấy 70-100% phụ nữ ở lại nhà của họ khi trưởng thành, trong khi nam giới có xu hướng di chuyển đi nơi khác. Điều này khẳng định tính chất mẫu cư (matrilocality) và mẫu hệ (matrilineal) của xã hội này.
Một phát hiện đáng chú ý khác là trẻ em gái, kể cả trẻ sơ sinh, nhận được nhiều đồ tùy táng hơn trẻ em trai tới 5 lần. Nhà khảo cổ học người Ba Lan Arek Marciniak, người tham gia nghiên cứu, cho biết: “Tất cả trẻ em gái đều có đồ tùy táng tinh xảo, còn trẻ em trai thì không”.
Trước đây, các nhà khảo cổ đã tìm thấy nhiều tượng nữ nhỏ bằng đất nung tại Çatalhöyük, trong đó nổi bật là bức tượng “Người phụ nữ ngồi” (Seated Woman of Çatalhöyük) có niên đại 8.500 năm, với các đặc điểm nữ tính được phóng đại và tay đặt trên hai con báo. Bức tượng này hiện được trưng bày tại Bảo tàng Văn minh Anatolia ở Ankara.
Giáo sư Ian Hodder, người đã chỉ đạo khai quật tại Çatalhöyük trong hơn 20 năm, nhấn mạnh rằng chế độ mẫu hệ ở đây không có nghĩa là nam giới bị đối xử tệ. Các phân tích đồng vị trước đây cho thấy chế độ ăn uống giữa nam và nữ không có sự khác biệt, củng cố bằng chứng về sự bình đẳng xã hội. “Kết quả gần đây cho thấy phụ nữ đóng vai trò trung tâm nhưng không phải vai trò thống trị. Vậy câu hỏi đặt ra là: tại sao chúng ta lại trở nên phân cấp?” – ông Hodder nói.
Một điểm đặc biệt khác của Çatalhöyük là không có dấu hiệu bạo lực có tổ chức trong suốt nhiều thế kỷ tồn tại, khác với các cộng đồng thời đồ đá mới khác ở châu Âu thường xuyên xảy ra xung đột cướp đi sinh mạng hàng chục người. Nhà khảo cổ Ali Ozan, người hiện chỉ đạo khai quật tại địa điểm này, cho biết: “Rất khác thường khi một xã hội thiên về nữ quyền lại không có dấu hiệu bạo lực”.
Đến khoảng năm 5700 trước Công nguyên, gò phía đông của Çatalhöyük bị bỏ hoang. Các nhà khoa học chưa tìm thấy mối liên hệ nào giữa xã hội độc đáo này với các nền văn hóa hiện đại ở Thổ Nhĩ Kỳ. Tuy nhiên, một số nền văn hóa mẫu hệ vẫn tồn tại trên thế giới ngày nay như người Mosuo ở Trung Quốc, người Minangkabau ở Indonesia và người Khasi ở Ấn Độ.
