Pakistan đứng trước giới hạn vai trò hòa giải khi căng thẳng Mỹ - Iran leo thang

Islamabad, Pakistan – Pakistan đang chạy đua để duy trì các kênh ngoại giao giữa Mỹ và Iran, giữa lúc những tín hiệu từ Washington cho thấy sẵn sàng nối lại các cuộc tấn công vốn đã tạm dừng kể từ lệnh ngừng bắn ngày 8/4 trong cuộc chiến Mỹ - Israel nhằm vào Iran.

Bộ trưởng Nội vụ Pakistan Mohsin Naqvi đã tới Tehran hôm thứ Bảy (16/5) cho chuyến thăm kéo dài hai ngày, gặp Tổng thống Masoud Pezeshkian, Bộ trưởng Nội vụ Eskandar Momeni và Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf – người cũng là trưởng đoàn đàm phán hòa bình của Iran với Mỹ nhằm chấm dứt cuộc chiến bắt đầu từ ngày 28/2.

Tuy nhiên, ngay khi Naqvi tiếp tục hội đàm với các quan chức Iran hôm Chủ nhật (17/5), Tổng thống Mỹ Donald Trump đã đưa ra lời cảnh báo trên Truth Social: “Đối với Iran, thời gian đang cạn dần, và họ tốt nhất nên hành động NHANH CHÓNG, nếu không sẽ chẳng còn gì của họ. THỜI GIAN LÀ CỐT YẾU!”

Cuối tuần qua, Trump cũng đã họp với đội ngũ an ninh quốc gia hàng đầu của mình, gồm Phó Tổng thống JD Vance, Ngoại trưởng Marco Rubio, Giám đốc CIA John Ratcliffe, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth và đặc phái viên Steve Witkoff.

Phiên bản sự kiện từ Tehran, tuy nhiên, lại khác biệt rõ rệt so với lập trường công khai của Washington.

Tại cuộc họp báo hàng tuần hôm thứ Hai (18/5), người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cho biết, bất chấp việc Trump công khai gọi phản hồi của Iran là “hoàn toàn không thể chấp nhận” vào tuần trước, Washington đã gửi “một loạt các điểm sửa đổi và cân nhắc” thông qua các nhà hòa giải Pakistan. Iran đã xem xét chúng và phản hồi qua cùng một kênh. “Tiến trình đang tiếp diễn thông qua Pakistan,” Baghaei nói. Sau đó, hãng thông tấn Tasnim của Iran đưa tin đề xuất của Iran gửi tới Pakistan – để chuyển tới Mỹ – bao gồm một kế hoạch gồm 14 điểm.

Tuy nhiên, căng thẳng tiếp tục gia tăng. Cuối tuần qua, máy bay không người lái đã tấn công một máy phát điện bên ngoài khu vực Nhà máy điện hạt nhân Barakah ở Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE). Saudi Arabia riêng rẽ cho biết đã đánh chặn ba máy bay không người lái phóng từ không phận Iraq.

Bộ Ngoại giao Pakistan hôm thứ Hai (18/5) lên án vụ tấn công Barakah là “một hành vi vi phạm nghiêm trọng luật pháp quốc tế” và kêu gọi tất cả các bên “kiềm chế tối đa”.

Các diễn biến này cho thấy mức độ suy thoái của ngoại giao kể từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực 40 ngày trước.

Cả hai bên đã trao đổi các đề xuất, bác bỏ các yêu cầu cốt lõi của nhau, và ngày càng chuyển sang ngôn ngữ leo thang quân sự, với khả năng tái bùng phát giao tranh đang hiện hữu, theo các nhà phân tích.

Đổ vỡ trong đề xuất

Sau lệnh ngừng bắn ngày 8/4 và sự sụp đổ của các cuộc đàm phán tại Islamabad vào ngày 11-12/4, Washington và Tehran tiếp tục trao đổi các đề xuất thông qua trung gian Pakistan.

Ngày 28/4, Iran đã đệ trình một đề xuất phản hồi 14 điểm kêu gọi chấm dứt vĩnh viễn các hành động thù địch trong vòng 30 ngày, Mỹ rút khỏi các khu vực gần biên giới Iran, dỡ bỏ phong tỏa hải quân Mỹ, giải phóng tài sản đang bị đóng băng, bồi thường chiến tranh, và thiết lập cơ chế mới quản lý eo biển Hormuz. Các vấn đề hạt nhân bị loại trừ một cách rõ ràng.

Washington đáp trả vào đầu tháng Năm với kế hoạch riêng. Các yêu cầu trung tâm bao gồm lệnh cấm làm giàu uranium trong 20 năm, chuyển giao kho dự trữ uranium làm giàu cao của Iran (ước tính khoảng 400kg ở mức độ 60%) ra nước ngoài, và tháo dỡ các cơ sở hạt nhân tại Natanz, Isfahan và Fordow.

Xác nhận đã nhận được đề xuất của Mỹ vào thời điểm đó, Baghaei nhấn mạnh rằng kế hoạch của Iran chỉ tập trung vào chấm dứt xung đột. “Kế hoạch chúng tôi đưa ra tập trung vào chấm dứt chiến tranh. Hoàn toàn không có chi tiết nào liên quan đến vấn đề hạt nhân của đất nước trong đề xuất này,” ông nói.

Tehran mất 10 ngày để trả lời. Phản hồi bằng văn bản của Iran đề nghị chuyển một phần uranium đã làm giàu sang nước thứ ba, đồng thời hoãn các cuộc đàm phán hạt nhân cho đến khi có lệnh ngừng bắn vĩnh viễn. Nhưng Trump bác bỏ điều này là “hoàn toàn không thể chấp nhận”.

Baghaei nhắc lại lập trường của Tehran hôm thứ Hai: “Đây hoàn toàn không phải là chủ đề mà chúng tôi đàm phán hay thỏa hiệp. Quyền làm giàu của Iran đã được công nhận theo NPT,” ông nói, đề cập đến Hiệp ước Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân, mà Israel, bên gây hấn cùng Mỹ trong cuộc chiến, chưa ký.

Iran cũng đưa ra năm điều kiện tiên quyết cho bất kỳ cuộc đàm phán mới nào: chấm dứt các hành động thù địch trên tất cả các mặt trận, bao gồm Lebanon; dỡ bỏ trừng phạt; giải phóng tài sản bị đóng băng; bồi thường chiến tranh; và công nhận chủ quyền của Iran đối với eo biển Hormuz.

Javad Heiran-Nia, một nhà phân tích quan hệ quốc tế ở Tehran, nói với Al Jazeera rằng tranh chấp về trình tự là cơ bản chứ không phải chiến thuật. Iran muốn vấn đề Hormuz được giải quyết trước để ngăn Washington dùng phong tỏa hải quân làm đòn bẩy trong các cuộc đàm phán hạt nhân trong tương lai. Ngược lại, Mỹ muốn đàm phán hạt nhân ngay từ đầu để duy trì phong tỏa hải quân và giữ nó như một con bài hiệu quả.

Ilhan Niaz, giáo sư lịch sử tại Đại học Quaid-e-Azam ở Islamabad, cho rằng cả hai bên đều có lý do chiến lược để giữ vững lập trường.

Vai trò của Pakistan chịu áp lực

Naqvi là quan chức cấp cao thứ ba của Pakistan đến Tehran trong những tuần gần đây, sau chuyến đi của Tổng tham mưu trưởng quân đội Asim Munir vào cuối tháng Tư và một chuyến thăm chung của Munir và Naqvi trước đó.

Heiran-Nia cảnh báo rằng Pakistan đang tiến gần đến một ngưỡng quan trọng, có nguy cơ chuyển từ một kênh không thể thiếu thành một lựa chọn bị cả hai bên phớt lờ. Tuy nhiên, Mehran Kamrava, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Georgetown ở Qatar, đã phản bác lại đánh giá đó, cho rằng sự sụp đổ của lệnh ngừng bắn không nhất thiết có nghĩa là Pakistan sẽ bị các bên phớt lờ, vì Islamabad vẫn là một kênh liên lạc quan trọng bất kể tình hình quân sự diễn biến ra sao.

Baghaei cũng xác nhận hôm thứ Hai rằng các cuộc tham vấn với Oman vẫn tiếp tục, bao gồm các cuộc đàm phán cấp chuyên gia ở Muscat tập trung vào đảm bảo hàng hải an toàn qua Hormuz.

Niaz cho rằng Pakistan đã đạt được điều gì đó hữu hình khi nền ngoại giao nước này “đã tạo ra một sự hoãn thi hành và khởi đầu của một tiến trình ngoại giao”.

Bức tranh quân sự

Các đánh giá quân sự của Mỹ được The New York Times đăng tải cho biết Iran đã khôi phục khả năng hoạt động của 30 trên 33 bệ phóng tên lửa dọc theo eo biển Hormuz, với kho dự trữ tên lửa ước tính bằng khoảng 70% so với trước chiến tranh. Trong khi đó, CNN đưa tin Lầu Năm Góc đã chuẩn bị danh sách mục tiêu bao gồm các cơ sở năng lượng và cơ sở hạ tầng của Iran.

Chuẩn tướng Abolfazl Shekarchi, phát ngôn viên Lực lượng Vũ trang Iran, cảnh báo rằng bất kỳ hành động quân sự nào của Mỹ nhằm “bù đắp cho sự bẽ mặt của nước Mỹ” sẽ gây ra “các cuộc tấn công mạnh mẽ và tàn khốc hơn”.

Heiran-Nia cho biết cuộc khủng hoảng hiện tại nguy hiểm hơn các chu kỳ leo thang trước đây. Một cuộc đụng độ hải quân trực tiếp có thể dẫn đến leo thang nhanh chóng “trong vòng 48 đến 72 giờ tới”. Các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái cuối tuần qua, theo ông, báo hiệu Tehran sẵn sàng leo thang đến mức nào.

Kamrava cảnh báo nguy cơ leo thang do vô tình cũng nguy hiểm không kém leo thang có chủ đích, và kêu gọi không nên coi tình hình chỉ là đối đầu song phương Mỹ - Iran, vì có nhiều điểm nóng có thể bùng phát bất cứ lúc nào.

Sau Bắc Kinh

Trump đã tới Bắc Kinh vào tuần trước với hy vọng Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình sẽ gây áp lực buộc Tehran mở cửa eo biển Hormuz. Nhưng các cuộc đàm phán không mang lại đột phá nào về Iran. Hai bên nhất trí rằng eo biển phải được mở cho thương mại, nhưng Trung Quốc đổ lỗi cho Mỹ về cuộc chiến. Trung Quốc cũng đã chỉ thị cho các công ty nội địa bất chấp các lệnh trừng phạt của Mỹ nhắm vào các nhà máy lọc dầu mua dầu thô Iran.

Tại cuộc họp của nhóm các nền kinh tế BRICS ở New Delhi hôm 15/5, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi thừa nhận đã nhận được thông điệp từ Washington về các cuộc đàm phán mới, nhưng “sự ngờ vực” vẫn còn. Ông cho biết các vấn đề hạt nhân sẽ được “hoãn lại” sang các giai đoạn sau, một cách tiếp cận về trình tự mà Washington bác bỏ.

Tại cuộc họp báo hôm thứ Hai, Baghaei nói “nước Mỹ không còn uy tín quốc tế” và kêu gọi các nước trong khu vực, bao gồm UAE, rút ra bài học từ những tháng gần đây.

Niaz so sánh bế tắc hiện tại với cuộc chiến của Mỹ tại Việt Nam sau cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân, và mô tả những gì phía trước là “một sự bế tắc kéo dài với những đổ vỡ ngừng bắn có giới hạn”.