Ông Trump nói 'có triển vọng tốt' từ đàm phán Iran, vấn đề eo biển Hormuz là trọng tâm

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 28/7 tuyên bố rằng Washington đang tham gia 'đàm phán rất thân thiện' với Iran sau khi tạm dừng các cuộc không kích vào tuần trước, làm dấy lên hy vọng rằng các cuộc tấn công leo thang trong nhiều tuần có thể nhường chỗ cho ngoại giao trở lại.

Phát biểu trước những người ủng hộ ở Michigan hôm thứ Hai, ông Trump cho biết có 'triển vọng tốt' về tiến triển trong các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt nhiều tháng giao tranh, nhưng nhắc lại cảnh báo rằng hành động quân sự có thể nối lại nếu đàm phán thất bại.

Iran công khai bác bỏ việc tổ chức đàm phán trực tiếp với Washington. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran, Esmaeil Baghaei, cho biết Tehran không đàm phán với Mỹ nhưng nói thêm rằng 'các trung gian có thể chuyển tải thông điệp từ phía Mỹ tới chúng tôi về những diễn biến đang diễn ra trong khu vực'.

Theo hãng tin Axios, Oman đang dẫn đầu nỗ lực hòa giải, với sự tham gia của Qatar, Pakistan và Ai Cập cùng các đặc phái viên của ông Trump là Steve Witkoff và Jared Kushner.

Các cuộc đàm phán diễn ra trong bối cảnh giao tranh lắng xuống từ thứ Sáu tuần trước, sau gần hai tuần tấn công của cả hai bên làm dấy lên lo ngại về một cuộc chiến tranh khu vực rộng lớn hơn.

Vì sao các cuộc tấn công lại nổ ra sau Bản ghi nhớ tháng Sáu?

Bản ghi nhớ (MoU) ký ngày 17/6 cam kết Iran tạo điều kiện cho tàu thuyền thương mại đi qua eo biển Hormuz một cách tự do trong 60 ngày đầu. Iran cho rằng điều này có nghĩa là họ nắm quyền kiểm soát và các tàu phải sử dụng tuyến đường do Iran phê duyệt. Tehran cũng ám chỉ rằng có thể áp dụng phí quá cảnh sau khi hết thời hạn 60 ngày.

Tuy nhiên, Oman tuyên bố một hành lang vận chuyển mới qua eo biển, cho rằng đã được phối hợp với Tổ chức Hàng hải Quốc tế và được Mỹ ủng hộ. Iran cho rằng động thái này vi phạm MoU.

Ngày 25/6, một tàu thương mại đi theo tuyến đường do Oman phê duyệt đã bị tấn công ngoài khơi bờ biển Oman. Một ngày sau, Mỹ tiến hành thêm một loạt không kích vào Iran. Một số tàu khác cũng bị tấn công sau đó.

Iran tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz, đẩy giá dầu tăng mạnh. Mỹ đáp trả bằng lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran. Các cuộc tấn công mở rộng ra ngoài mục tiêu quân sự, bao gồm cả cơ sở hạ tầng dân sự.

Đàm phán đang diễn ra thế nào?

Trọng tâm của các cuộc đàm phán là vấn đề quyền kiểm soát eo biển Hormuz. Iran nhấn mạnh việc duy trì quyền kiểm soát và thẩm quyền, cho rằng mọi tàu thuyền qua lại phải phối hợp với Iran và đi theo tuyến đường sát bờ biển nước này.

Ngoại trưởng Oman Badr Albusaidi đã tiến hành loạt cuộc điện đàm với các đối tác Iran, Qatar, Saudi Arabia, Kuwait và Ai Cập nhằm thu hẹp khoảng cách.

Các nhà hòa giải đang xem xét các đề xuất trao cho Iran và Oman vai trò lớn hơn trong quản lý giao thông qua eo biển, bao gồm thành lập một tập đoàn khu vực chịu trách nhiệm an ninh hàng hải, tìm kiếm cứu nạn, và cho phép các quốc gia ven Vịnh thu phí liên quan đến an ninh hàng hải và bảo vệ môi trường.

Chủ tịch Quốc hội kiêm trưởng đoàn đàm phán Iran, Mohammad Bagher Ghalibaf, phát tín hiệu rằng tự do hàng hải hoàn toàn qua eo biển sẽ không còn được đưa ra bàn đàm phán.

Có 'con đường thứ ba' nào không?

Bên cạnh eo biển Hormuz, các nhà đàm phán cũng cố gắng giải quyết vấn đề dỡ bỏ trừng phạt. Iran mong muốn tiếp cận tài sản bị đóng băng, trong khi Mỹ cho rằng việc này phụ thuộc vào việc Iran duy trì mở cửa eo biển Hormuz.

Một thỏa hiệp có thể là Iran chấp nhận giới hạn về cách thu phí quá cảnh để đổi lấy việc dỡ bỏ trừng phạt và giải phóng dần các tài sản bị đóng băng. Tuy nhiên, sự thiếu tin tưởng sâu sắc giữa hai bên vẫn là rào cản lớn nhất.

Đe dọa không kích có thuyết phục Iran nhượng bộ?

Các chuyên gia cho rằng điều này khó xảy ra. Alex Vatanka, chuyên gia cao cấp tại Viện Trung Đông ở Washington DC, đặt câu hỏi về gợi ý của ông Trump rằng hành động quân sự của Mỹ đã buộc Iran quay lại đàm phán.

Việc ông Trump tạm dừng không kích diễn ra trong bối cảnh các báo cáo cho thấy Mỹ lo ngại về nguồn cung tên lửa đánh chặn phòng không giảm sút, trong khi Iran vẫn duy trì năng lực tên lửa và máy bay không người lái đáng kể. Các chuyên gia cho rằng những áp lực quân sự và kinh tế có thể đã củng cố lập trường đàm phán của Iran.

Những yếu tố có thể phá vỡ thỏa thuận hòa bình

Mặc dù có những nỗ lực ngoại giao mới, một số trở ngại lớn vẫn còn tồn tại. Xung đột không còn giới hạn giữa Washington và Tehran mà đã lan rộng, liên quan đến Houthi ở Yemen, Ukraine, và tình hình Lebanon.

Chuyến thăm Washington của Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu vào thứ Ba dự kiến bao gồm các cuộc thảo luận về Iran. Các nhà phân tích cho rằng Netanyahu, người từng ủng hộ hành động quân sự chống Tehran, có thể sẽ lập luận phản đối việc nới lỏng áp lực.