Ông Trump dọa trừng phạt các nước giao thương với Iran: Khả thi đến đâu?

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 20/8 đã công bố điều mà ông gọi là “chiến dịch kinh tế nghiêm khắc nhất” nhằm vào Iran, trong bối cảnh Washington tăng cường sức ép lên Tehran và các cuộc đàm phán nhằm chấm dứt xung đột giữa hai nước vẫn chưa đạt được tiến triển.

Trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump nói Iran đã “không tận dụng” cơ hội để đạt được thỏa thuận và sẽ phải đối mặt với “chiến tranh kinh tế và cô lập ở quy mô chưa từng có”. Ông cũng đe dọa áp đặt trừng phạt đối với bất kỳ quốc gia nào làm ăn với Iran.

“Bất kỳ quốc gia nào cho phép các tổ chức tài chính, doanh nghiệp, sân bay hoặc các thực thể chính phủ của mình cung cấp bất kỳ loại hình tiếp sức nào cho Iran sẽ phải đối mặt với HẬU QUẢ KINH TẾ KHỦNG KHIẾP”, ông viết. “Buôn lậu dầu, các kênh hoán đổi, chuyển tiền mặt, các sàn giao dịch, đăng ký tàu biển, các công ty bình phong – tất cả phải dừng lại NGAY. Các người biết mình là ai. Đây sẽ là một NGÀY D-DAY KINH TẾ, và chúng tôi cần tất cả các Đồng minh đứng về phía Hợp chủng quốc Hoa Kỳ để cô lập và đánh bại mối đe dọa từ Iran.”

Bộ trưởng Ngoại giao Iran Abbas Araghchi đã bác bỏ những lời đe dọa trừng phạt kinh tế mới nhất của ông Trump, gọi đó là “sự đánh lạc hướng khỏi cuộc khủng hoảng của chính nước Mỹ: nợ công chưa từng có và chi phí lãi suất tăng vọt”.

“Việc tiếp tục các chính sách thất bại sẽ chỉ mang lại thất bại lớn hơn – và sự thù địch của người dân Iran. Khủng bố kinh tế của Mỹ đe dọa nền kinh tế toàn cầu và chủ quyền của các quốc gia trên thế giới”, ông viết trên X.

Truyền thông nhà nước Iran cũng bác bỏ tuyên bố của ông Trump, cho rằng không có gì mới. Đài truyền hình IRIB nói rằng phát biểu của tổng thống Mỹ diễn ra sau “thất bại của hành động gây hấn quân sự”, trong khi hãng tin bán chính thức Tasnim cho rằng tuyên bố này “không phải là diễn biến mới” và Mỹ “đã cố gắng trong nhiều năm để chặn mọi quan hệ tài chính và kinh tế với Iran”, nhưng Tehran đã “học cách vượt qua các hạn chế này và trở nên rất thành thạo”.

Cùng ngày, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) tuyên bố áp đặt lệnh cấm vận thương mại vô thời hạn đối với Iran, cáo buộc lực lượng Iran bắn hai tên lửa đạn đạo vào lãnh thổ nước này. Iran bác bỏ cáo buộc. Trong tuần này, Tajikistan và Iran cũng đã hoàn tất thỏa thuận cho phép Tehran xuất khẩu dầu sang Dushanbe.

Iran giao thương với ai và mặt hàng gì?

Iran là thành viên của Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC) và dầu mỏ là mặt hàng xuất khẩu chính. Trước khi chiến tranh xảy ra, Tehran xuất khẩu khoảng 1,3-1,5 triệu thùng dầu thô mỗi ngày, thu về khoảng 115 triệu USD mỗi ngày – tương đương 3,45 tỷ USD mỗi tháng. Đến tháng 5, xuất khẩu dầu thô của Iran giảm xuống mức thấp nhất trong ít nhất 6 năm, chỉ còn dưới 300.000 thùng/ngày, do phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng của Iran.

Mỹ cũng đã tái áp đặt trừng phạt đối với dầu mỏ Iran, theo công bố của Bộ Tài chính hôm 19/8. Trong chiến tranh, ông Trump đã tạm thời miễn trừ trừng phạt đối với các lô hàng dầu đang trên biển để giảm bớt cuộc khủng hoảng năng lượng do việc đóng cửa eo biển Hormuz. Mỹ cấp cho Iran tư cách miễn trừ hoàn toàn trong 60 ngày for phép Tehran bán dầu thô trong bối cảnh các cuộc đàm phán hòa bình, theo Biên bản ghi nhớ (MOU) tháng 6 giữa Mỹ và Iran, đã hết hạn vào ngày 21/8.

Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran Abdolnaser Hemmati hôm 20/8 cho biết xuất khẩu dầu của nước này đã giảm trong bối cảnh chiến tranh và trừng phạt, nhưng các nhà chức trách đã chuẩn bị cho việc giảm doanh thu. Xuất khẩu phi dầu mỏ của Iran từ đầu năm tài chính (21/3) đến 16/8 đạt gần 15 tỷ USD, trong khi nhập khẩu là 17 tỷ USD, theo truyền thông Iran dẫn lời quan chức Hải quan. Thương mại đã giảm 24% so với cùng kỳ năm ngoái. Năm ngoái, tổng thương mại phi dầu mỏ của Iran đạt 94 tỷ USD.

Các đối tác thương mại hàng đầu của Iran bao gồm UAE, Trung Quốc, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ và Đức, theo dữ liệu mới nhất của Ngân hàng Thế giới. Tuy nhiên, UAE đã tuyên bố cấm vận thương mại vô thời hạn với Iran trong tuần này.

Frederic Schneider, học giả cấp cao không thường trú tại Hội đồng Toàn cầu về Các vấn đề Trung Đông, nói rằng Washington đã dùng mọi biện pháp đối với Iran, với lệnh “gây sức ép tối đa” nhằm đưa xuất khẩu dầu của Iran về 0 thông qua 14 gói trừng phạt, và mức thuế 25% đối với bất kỳ quốc gia nào làm ăn với Tehran. Các nhà phân tích cho rằng các lệnh trừng phạt đơn phương của Mỹ đối với Iran không phải lúc nào cũng hiệu quả.

“Trong quá khứ, xuất khẩu dầu thô của Iran đạt mức kỷ lục khoảng 1,7 triệu thùng/ngày, với Trung Quốc chiếm phần lớn. Trừng phạt làm tăng chi phí giao thương với Iran, nhưng không thể chấm dứt nó”, Schneider nói với Al Jazeera. “Trung Quốc đã cấm các công ty của mình tuân thủ trừng phạt của Mỹ vào tháng 5, lần đầu tiên áp dụng luật chống trừng phạt. Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan cũng tiếp tục giao thương. Lập trường của Thổ Nhĩ Kỳ từ năm 2018 là sẽ không tham gia các biện pháp trừng phạt của Mỹ đối với Iran. Còn việc UAE áp lệnh cấm vận mới chắc chắn sẽ có tác động bất lợi.”

Trung Quốc

Trung Quốc được coi là đối tác thương mại lớn nhất của Iran với tổng kim ngạch thương mại song phương ước tính từ 10 đến 41 tỷ USD mỗi năm. Con số chính xác khó xác minh vì dữ liệu thương mại với Iran không được công bố trong số liệu chính thức của Trung Quốc do các lệnh trừng phạt của phương Tây. Theo công ty phân tích dầu Kpler, dầu mỏ là mặt hàng nhập khẩu chính của Trung Quốc từ Iran. Năm 2025, Bắc Kinh được cho là mua hơn 80% lượng dầu vận chuyển của Iran, chủ yếu qua các đội tàu ngầm tránh trừng phạt của Mỹ bằng cách tắt thiết bị định vị và dùng cờ giả.

Iraq

Trước khi chiến tranh bắt đầu cuối tháng 2, Iran xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ trị giá 12 tỷ USD mỗi năm sang Iraq, trong đó 4 tỷ USD hàng hóa trực tiếp cho chính phủ Iraq như khí đốt và điện, và 8 tỷ USD cho khu vực tư nhân. Iraq đã cam kết giải quyết các khoản nợ còn tồn đọng với Iran, theo Hemmati, đồng thời lưu ý Baghdad cũng đang gặp khó khăn do việc đóng cửa eo biển Hormuz và gián đoạn doanh thu dầu mỏ.

Ấn Độ

Ấn Độ là một trong những đối tác thương mại quan trọng của Iran. Tổng kim ngạch thương mại song phương đạt khoảng 1,6 tỷ USD trong năm 2025, theo Bộ Thương mại Ấn Độ. Các mặt hàng Ấn Độ xuất khẩu sang Iran gồm gạo basmati, trái cây, rau, dược phẩm. Iran xuất khẩu trái cây khô, hạt, hóa chất hữu cơ, khoáng sản và hóa dầu. Tuy nhiên, New Delhi đã ngừng nhập dầu từ Iran từ năm 2019 sau khi Mỹ áp trừng phạt mới. Cảnh báo mới nhất của ông Trump có thể khiến Ấn Độ giảm thêm giao thương với Iran.

UAE

UAE từng là đối tác thương mại quan trọng của Iran. Theo dữ liệu mới nhất từ Đài quan sát Phức tạp Kinh tế (OEC), hàng hóa chính thức trao đổi giữa UAE và Iran đạt 6,2 tỷ USD vào năm 2023. UAE xuất khẩu sang Iran khoảng 5,8 tỷ USD, nhập khẩu khoảng 450 triệu USD. Iran nhập khẩu điện thoại trị giá 2,81 tỷ USD từ UAE, cùng máy tính, thuốc lá, hạt. Iran xuất khẩu hạt, trái cây, gia vị, động vật giáp xác và đá xây dựng sang UAE. Ngoài thương mại chính thức, UAE từ lâu là trung tâm thương mại phi chính thức quan trọng giúp Iran vượt qua trừng phạt kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, việc UAE tuyên bố cấm vận vô thời hạn được xem là động thái đáng kể vì Iran phụ thuộc nhiều vào nước láng giềng này cho hàng nhập khẩu quan trọng và tiếp cận thị trường tài chính.

Thổ Nhĩ Kỳ

Thổ Nhĩ Kỳ xuất khẩu 2,3 tỷ USD sang Iran trong năm 2025, trong khi nhập khẩu đạt 2,2 tỷ USD trong 11 tháng, theo dữ liệu ngành và chính thức. Từ khi chiến tranh bắt đầu, thương mại đã sụt giảm. Tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Recep Tayyip Erdogan nói với Al Jazeera hôm 15/8 rằng việc mở lại eo biển Hormuz là ưu tiên của Ankara.

Đức

Đức là đối tác thương mại lớn nhất của Iran trong Liên minh châu Âu (EU). Iran xuất khẩu sang Đức khoảng 217 triệu euro (253,6 triệu USD) trong 11 tháng đầu năm 2025, tăng 1,7% so với cùng kỳ. Đức xuất khẩu sang Iran giảm một phần tư xuống còn 871 triệu euro (1,02 tỷ USD). Năm nay, thương mại của EU với Iran giảm sau khi khối áp trừng phạt mới vào tháng 1 vì vi phạm nhân quyền nghiêm trọng và Iran hỗ trợ Nga trong cuộc chiến ở Ukraine.

Nga

Quan hệ kinh tế Iran-Nga sâu sắc hơn sau khi Mỹ rút khỏi thỏa thuận hạt nhân 2015 và tái áp trừng phạt toàn diện. Bộ trưởng Năng lượng Nga Sergey Tsivilyov cho biết kim ngạch thương mại song phương đạt 4,8 tỷ USD trong năm 2024, nhưng tiềm năng còn lớn hơn. Từ năm 2018, thương mại song phương tăng 16%, chủ yếu là xuất khẩu ngũ cốc, kim loại, máy móc và hàng công nghiệp của Nga sang Iran. Iran xuất khẩu sang Nga nông sản, thực phẩm, hóa dầu và thiết bị quân sự. Tehran cũng cung cấp máy bay không người lái Shahed giá rẻ cho Nga, vốn được Nga nâng cấp và sử dụng trong cuộc chiến ở Ukraine.

Ông Trump có thể buộc các nước ngừng giao thương với Iran?

Ông Trump không giải thích cách thức thực hiện, và rất khó để thấy chính quyền của ông có thể làm gì ngoài các biện pháp trừng phạt đã áp đặt lên dầu Iran. Shantanu Singh, luật sư chuyên về luật quốc tế và thương mại, nói không quốc gia nào có quyền áp đặt lệnh cấm vận toàn diện đối với giao thương với Iran – hay bất kỳ nước nào khác – nếu không có sự cho phép của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. “Những gì Tổng thống Mỹ được phép làm theo luật pháp Mỹ là áp đặt các biện pháp trừng phạt đơn phương vô hiệu hóa việc sử dụng các tổ chức tài chính Mỹ cho thương mại quốc tế với Iran”, ông nói.

Paul Musgrave, phó giáo sư chính phủ tại Đại học Georgetown ở Qatar, nhận định sẽ “rất khó khăn” cho ông Trump trong việc thực thi “hậu quả kinh tế” với các nước làm ăn với Iran. “Ông Trump đang cố gắng đơn phương khẳng định một loại trừng phạt phối hợp mà theo truyền thống cần sự phối hợp đa phương, nghĩa là có sự tham gia của Trung Quốc, Nga, và các nước P5 của Hội đồng Bảo an”, ông nói.

Phóng viên Mike Hanna của Al Jazeera tại Washington cho rằng động thái mới nhất của ông Trump cho thấy “mức độ thất vọng” trước sự bế tắc hiện nay trong cuộc xung đột kéo dài 5 tháng. “Tuyên bố có thể trông giống như một lời đe dọa khác đối với giới chức Iran. Nhưng có lẽ đối tượng mà ông nhắm tới là công chúng Mỹ vốn vẫn phản đối cuộc xung đột đang diễn ra. Ông đang có một lập trường cứng rắn mà hy vọng sẽ được nhìn nhận như vậy trong diễn đàn công cộng, bất chấp việc chúng ta không có chi tiết cụ thể để đánh giá hiệu quả có thể có của động thái này.”

Iran có thể làm gì?

Kazem Gharibabadi, Thứ trưởng Ngoại giao Iran phụ trách các vấn đề pháp lý và quốc tế, viết trên X: “Họ buộc phải tạo ra một thất bại lớn hơn cho chính mình mỗi lần để che đậy. Chiến tranh quân sự không hiệu quả, nên giờ họ gọi thất bại tiếp theo là ‘chiến tranh kinh tế’.”

Ali Vaez, phó giám đốc chương trình Trung Đông và Bắc Phi của Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế, nói rằng nếu sức ép kinh tế tồi tệ hơn với Iran, nước này có thể dùng vũ lực phá vỡ phong tỏa hải quân của Mỹ. “Ông Trump tin rằng chiến tranh kinh tế là một phương án thay thế cho chiến tranh. Đó là màn dạo đầu cho chiến tranh”, ông nói. Hassan Barari, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Jordan, cho rằng sức mạnh của Mỹ đối với Iran có giới hạn: “Chúng ta không thể đánh giá thấp tầm quan trọng và sự nguy hiểm của động thái Mỹ đối với người dân Iran, cũng như không thể đánh giá thấp mong muốn của người Iran ít nhất là đạt được vị thế chiến lược ngang bằng với Mỹ.”

Iran cũng đang tìm cách mở rộng hợp tác quốc tế. Tuần trước, Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran tuyên bố nước này sẽ gia nhập Ngân hàng Phát triển Mới của BRICS. Việc gia nhập ngân hàng này sẽ giúp Iran mở cửa nền kinh tế cho nhiều nguồn tài chính quốc tế hơn. BRICS là nhóm các nền kinh tế mới nổi lớn gồm Brazil, Nga, Ấn Độ, Trung Quốc, Nam Phi, và đã mở rộng bao gồm Iran, Ai Cập, Ethiopia, Saudi Arabia, UAE và Indonesia. Tuy nhiên, liên minh này cho đến nay vẫn chưa ra được tuyên bố chung về cuộc chiến của Mỹ với Iran, do những chia rẽ nội bộ.

Ngoài ra, Iran cũng tăng cường các thỏa thuận song phương với các nước như Tajikistan. Hôm 15/8, Tajikistan và Iran đã hoàn tất thỏa thuận cho phép Tehran xuất khẩu dầu sang Dushanbe.