Ông Fouzi Lekjaa – từ 'kiến trúc sư' bóng đá Morocco đến tham vọng chính trị?

Chỉ còn chưa đầy ba tháng trước cuộc bầu cử quốc hội dự kiến diễn ra vào ngày 23/9 tới, chính trường Morocco không bàn luận nhiều về các cương lĩnh, hệ tư tưởng của các đảng phái mà lại tập trung vào quyết định tham gia chính trường của một trong những quan chức công quyền có tầm ảnh hưởng nhất nước này.

Ông Fouzi Lekjaa, Bộ trưởng phụ trách ngân sách kiêm Chủ tịch Liên đoàn bóng đá Hoàng gia Morocco (FRMF), vừa gia nhập đảng Chân thật và Hiện đại (PAM), một đảng nằm trong liên minh cầm quyền hiện nay. Quyết định này đã tạo ra làn sóng tranh luận sôi nổi trên các diễn đàn chính trị và mạng xã hội.

Ông Lekjaa nổi tiếng qua vai trò điều hành tài chính công và công cuộc cải cách, biến đổi nền bóng đá Morocco. Danh tiếng của ông được xây dựng từ hoạt động quản lý hành chính hơn là từ con đường tranh cử.

Giới phân tích nhận định, động thái của ông Lekjaa không chỉ đơn thuần là một hành động gia nhập đảng. Nó phản ánh sự thay đổi lớn hơn trong nền chính trị Morocco, nơi năng lực quản lý, sự phát triển do nhà nước dẫn dắt và uy tín quốc gia đang ngày càng trở thành nguồn gốc quan trọng của tính hợp pháp chính trị.

Ông Mustafa Ahdar, nhà nghiên cứu luật hiến pháp và khoa học chính trị tại Đại học Ibn Zohr ở Agadir, cho biết việc ông Lekjaa gia nhập PAM chỉ diễn ra chưa đầy ba tháng trước thềm bầu cử, thời điểm mang ý nghĩa chính trị quan trọng.

"Theo quan điểm hiến pháp, mọi công dân Morocco đều có quyền tự do tham gia bất kỳ đảng phái chính trị nào theo Hiến pháp năm 2011", ông Ahdar nói, đồng thời lưu ý rằng cựu Tổng thư ký PAM Abdellatif Ouahbi đã công khai khẳng định nguyên tắc này.

Tuy nhiên, ông Ahdar cũng nhấn mạnh: "Một người đồng thời đứng đầu liên đoàn bóng đá quốc gia và giữ vị trí bộ trưởng cấp cao thì không thể được nhìn nhận như một công dân bình thường bước vào chính trường".

Thời điểm gia nhập chính trường của ông Lekjaa còn có một ý nghĩa khác: chính phủ thành lập sau bầu cử sẽ chịu trách nhiệm giám sát công tác chuẩn bị của Morocco cho World Cup 2030, giải đấu nước này sẽ đồng đăng cai cùng Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha.

Với hàng tỷ USD dự kiến được đầu tư vào cơ sở hạ tầng, giao thông và du lịch, nhiều nhà bình luận đã mô tả chính quyền tiếp theo là "chính phủ World Cup", được đánh giá không chỉ qua các chỉ số kinh tế truyền thống mà còn qua khả năng tổ chức giải đấu.

Từ chính trị đảng phái đến chính trị thành tích

Sự lên ngôi của ông Lekjaa phản ánh một xu hướng rộng hơn ở Morocco, khi những quan chức công thành công ngày càng trở thành tài sản chính trị. Với cương vị Bộ trưởng ngân sách, ông gắn liền với các dự án cơ sở hạ tầng và đầu tư lớn, đồng thời là nhân vật trung tâm trong sự hồi sinh của bóng đá Morocco.

Việc đội tuyển quốc gia (Atlas Lions) lọt vào bán kết World Cup 2022 đã thay đổi hình ảnh quốc tế của Morocco, tăng cường sức mạnh mềm trên khắp châu Phi và thế giới Arab, đồng thời biến bóng đá thành biểu tượng của khát vọng quốc gia và hiệu quả thể chế.

Tuy nhiên, theo ông Ahdar, xu hướng này đặt ra những câu hỏi sâu sắc về vai trò của các đảng phái chính trị. "Các đảng chính trị được cho là phải tạo ra không gian nơi công dân tham gia chính trị và các nhà lãnh đạo tương lai xuất hiện. Khi các đảng ngày càng chiêu mộ những nhân vật có ảnh hưởng nổi tiếng bên ngoài chính trị, họ có nguy cơ từ bỏ sứ mệnh đó", ông nói.

Cử tri đang thay đổi

Sự biến đổi chính trị của Morocco cũng phản ánh hành vi cử tri thay đổi. Tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu trong cuộc bầu cử quốc hội năm 2021 vượt quá 50%, nhưng gần một nửa số cử tri đủ điều kiện vẫn không tham gia.

Nhiều nhà phân tích cho rằng điều này phản ánh sự hoài nghi đối với các đảng phái chính trị hơn là thiếu quan tâm chính trị, đặc biệt là ở giới trẻ Morocco, những người ngày càng thể hiện mối quan ngại qua hoạt động trên mạng xã hội và các cuộc biểu tình về thất nghiệp, chi phí sinh hoạt tăng và dịch vụ công.

Ông Ahdar nhận định cuộc tranh luận xung quanh ông Lekjaa minh họa cho sự thay đổi này. "PAM nằm trong liên minh cầm quyền hiện tại và phải đối mặt với những chỉ trích về thành tích điều hành. Nhưng cuộc tranh luận hôm nay tập trung nhiều hơn vào việc ông Lekjaa tham gia hơn là cương lĩnh hay thành tựu của đảng".

Ông cũng dẫn lại những bình luận trên mạng xã hội rằng "Lekjaa đã thu hút PAM chứ không phải PAM thu hút Lekjaa", phản ánh xu hướng cá nhân hóa chính trị ngày càng tăng.

Khuôn khổ hiến pháp Morocco

Hiến pháp năm 2011 của Morocco mở rộng quyền hạn của quốc hội trong khi vẫn duy trì vai trò trung tâm của chế độ quân chủ trong việc thành lập chính phủ. Theo Điều 47, nhà vua bổ nhiệm người đứng đầu chính phủ từ đảng giành được nhiều ghế nhất trong quốc hội.

Hệ thống bầu cử theo tỷ lệ của Morocco gần như luôn tạo ra các chính phủ liên minh, khiến các cuộc đàm phán sau bầu cử trở nên gần như quan trọng như chính cuộc bỏ phiếu.

Những đồn đoán về vai trò chính trị tương lai của ông Lekjaa ngày càng gia tăng, mặc dù chưa có dấu hiệu chính thức nào cho thấy ông được xem xét cho vị trí người đứng đầu chính phủ.

Ông Ahdar cũng nhận thấy sự tương đồng với Thủ tướng Aziz Akhannouch, người đã tham gia chính trị đảng phái sau khi tạo dựng được tên tuổi bên ngoài các cấu trúc đảng truyền thống. "Điều này chắc chắn làm dấy lên câu hỏi về dân chủ nội bộ đảng. Nhiều nhà hoạt động đảng dành nhiều năm để tiến lên trong nội bộ, trong khi người ngoài đôi khi đạt được các vị trí cấp cao rất nhanh chóng".

Yếu tố PAM

Thành lập năm 2008, PAM tự giới thiệu là lực lượng chính trị hiện đại hóa, tập trung vào cải cách thể chế, phát triển khu vực và hiện đại hóa kinh tế. Đảng này cũng từng vướng vào các tranh cãi về tham nhũng và lạm dụng chức vụ liên quan đến một số quan chức được bầu.

Đối với PAM, việc chiêu mộ một nhân vật gắn liền với quản lý hiệu quả và thành công bóng đá có thể củng cố hình ảnh đảng của những người có năng lực, đồng thời giúp chuyển hướng sự chú ý khỏi những chỉ trích về thành tích kinh tế yếu kém của liên minh cầm quyền.

Giữa tính hợp pháp và kỳ vọng

Năng lực hành chính có thể củng cố uy tín chính trị, nhưng điều hành đất nước đòi hỏi nhiều hơn chỉ sự hiệu quả quản lý. Morocco vẫn đang phải đối mặt với những thách thức lớn như thất nghiệp, giáo dục, y tế, bất bình đẳng khu vực và chi phí sinh hoạt tăng cao.

Ông Nouh El Harmouzi, người đứng đầu Trung tâm Nghiên cứu Arab, cho rằng hồ sơ hành chính của ông Lekjaa lý giải sự chú ý xung quanh động thái chính trị của ông. "Rất ít quan chức cấp cao kết hợp được kinh nghiệm về tài chính công, quản lý thể chế và hoạch định chiến lược như ông ấy".

"Chính phủ tiếp theo sẽ phải đối mặt với áp lực ngân sách khổng lồ cùng các rủi ro địa chính trị và kinh tế ngày càng tăng, đồng thời phải thực hiện một trong những dự án lớn nhất trong lịch sử hiện đại của Morocco: World Cup 2030", ông El Harmouzi nói.

Vượt ra ngoài ông Lekjaa

Cuộc tranh luận cũng thu hút sự chú ý của cộng đồng người Morocco ở nước ngoài. Bà Touria Guerraoui, chuyên gia công nghệ người Morocco gốc Pháp, cho biết cộng đồng hải ngoại đặc biệt quan tâm đến động thái chính trị của ông Lekjaa vì sự nổi tiếng của ông qua bóng đá.

"Nhiều người Morocco ở nước ngoài đã theo dõi sát sao thành tích của đội tuyển quốc gia và cảm thấy gắn kết với thành công đó", bà nói. "Quyết định gia nhập PAM của ông ấy khiến nhiều người trong cộng đồng hải ngoại quan tâm hơn đến cuộc bầu cử lần này".

Bà Guerraoui lập luận rằng Morocco không phải là trường hợp duy nhất chứng kiến các quan chức nhà nước cấp cao có ảnh hưởng bước vào chính trường, dẫn chứng Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, người tham gia chính trị quốc gia sau sự nghiệp ở khu vực tư nhân và hành chính công.

"Một phần lớn đội tuyển bóng đá Morocco đến từ cộng đồng hải ngoại, và thành tích của họ đã tạo ra niềm tự hào to lớn", bà nói. "Nhưng nhiều người hiện đang đặt câu hỏi liệu sự hiệu quả được thể hiện trong quản lý bóng đá có thể được chuyển hóa thành tiến bộ kinh tế và xã hội mà người dân Morocco mong đợi hay không".