Nữ hướng dẫn viên Hồi giáo Mauritania: Tiên phong chống ‘cực đoan’

Nouakchott, Mauritania – Trong bối cảnh các nhóm vũ trang mở rộng hoạt động ở Sahel và Tây Phi, nhiều chính phủ quân sự thay thế các nền dân chủ mong manh, Mauritania nổi lên như một hòn đảo ổn định hiếm hoi nhờ chiến lược chống cực đoan phi quân sự.

Kể từ năm 2021, chương trình mourchidates do Bộ Các vấn đề Hồi giáo Mauritania triển khai đào tạo, cấp chứng chỉ và bố trí các nữ hướng dẫn viên tâm linh đến các trường học, trung tâm thanh thiếu niên, nhà thờ Hồi giáo, bệnh viện và nhà tù. Họ không chỉ đơn thuần là nhân viên xã hội mà còn được huấn luyện chuyên sâu về giải thích Kinh Koran, luật Hồi giáo và lịch sử thần học.

Mô hình này có nguồn gốc từ Morocco sau vụ đánh bom Casablanca năm 2003, nơi các mourchidates nữ từ năm 2006 đã chứng tỏ hiệu quả trong việc xây dựng hòa bình và ngăn chặn chủ nghĩa cực đoan bạo lực. “Chương trình Morocco cho thấy đầu tư vào các nhà lãnh đạo tôn giáo nữ được đào tạo tốt có thể củng cố lòng tin cộng đồng và thúc đẩy đối thoại tôn giáo ôn hòa,” nhà nghiên cứu Youssra Biare nhận định.

Nhà tù – chiến trường ý thức hệ

Các mourchidates tại Mauritania hoạt động trong nhà tù, trực tiếp đối thoại với các tù nhân bị kết án vì tham gia các nhóm vũ trang ở Sahel. Họ kiên nhẫn xây dựng lòng tin, thách thức các luận điểm thần học mà các nhóm vũ trang sử dụng để biện minh cho bạo lực như quan điểm cho rằng tấn công dân thường là hợp lệ về mặt tôn giáo. Bằng cách đưa ra các cách giải thích thay thế từ văn bản Hồi giáo, họ mở ra không gian để các tù nhân xem xét lại lựa chọn của mình.

Việc chống cực đoan hóa, nếu hiệu quả, thường dựa trên mối quan hệ. Các nữ hướng dẫn viên, với mối liên kết chặt chẽ với cộng đồng, thường có thể xây dựng những mối quan hệ này theo cách mà nam giới, quan chức quân sự hay thậm chí các học giả nam không phải lúc nào cũng làm được.

Phòng ngừa hơn trấn áp

Phần lớn công việc của mourchidates mang tính phòng ngừa. Họ tiếp cận thanh niên trước khi họ trở nên dễ bị tổn thương trước sự lôi kéo của các nhóm vũ trang vốn khai thác thất nghiệp, sự thiệt thòi và bất bình chính đáng. “Một trong những điểm mạnh của mô hình Mauritania là hiểu rõ chủ nghĩa cực đoan bạo lực không thể giải quyết chỉ bằng biện pháp an ninh,” Aminata Dia, thành viên sáng lập Mạng lưới Elles Du Sahel, nhấn mạnh. “Đất nước này đầu tư vào phòng ngừa, đối thoại tôn giáo và xây dựng lòng tin cộng đồng.”

Yahia Elhoussein, học giả điều hành một trường mourchidate ở Nouakchott, giải thích: “Các nữ hướng dẫn viên được Bộ Các vấn đề Hồi giáo triển khai đến nhiều vùng miền, giáo dục giới trẻ về những lời dạy đích thực của Hồi giáo như khoan dung, từ thiện và trách nhiệm giải trình – đóng vai trò quan trọng trong phi cực đoan hóa mà không cần dùng đến vũ lực.”

Bài học cho Sahel

Kết quả được phản ánh qua quỹ đạo khu vực của Mauritania. Sau các cuộc tấn công giữa đến cuối thập niên 2000, nước này xây dựng chiến lược toàn diện gồm tình báo, gắn kết cộng đồng, cải cách tôn giáo và chương trình mourchidates. Kể từ đó, Mauritania phần lớn tránh được quy mô bạo lực đã tàn phá các nước láng giềng như Mali và Burkina Faso.

Tuy nhiên, các nhà phân tích lưu ý mô hình này có những giới hạn. Phạm vi hoạt động của mourchidates bị ràng buộc bởi nguồn lực, và việc nhân rộng ra các quốc gia như Burkina Faso, Mali hay Niger đòi hỏi khôi phục lòng tin giữa nhà nước và cộng đồng vốn đã bị xói mòn. Trong bối cảnh chính sách chống khủng bố quốc tế tại Sahel bị chi phối bởi quân sự, máy bay không người lái và can thiệp bên ngoài, kinh nghiệm Mauritania đưa ra một bài học khác: Công cụ hiệu quả nhất đôi khi là những phụ nữ được đào tạo, với kiến thức và lòng kiên nhẫn.

“Mourchidates của Mauritania chứng minh rằng các phương pháp dựa vào cộng đồng có thể hiệu quả hơn bất kỳ cách tiếp cận nào khác,” Elhoussein kết luận.