Nỗ lực bảo tồn trên toàn cầu: Những tín hiệu phục hồi giữa cuộc khủng hoảng đa dạng sinh học

Dưới tán rừng rậm của Vườn quốc gia Bwindi Impenetrable ở Uganda, một đàn khỉ đột đang lặng lẽ được quan sát bởi nhóm du khách, mỗi người trả 800 USD cho trải nghiệm này. Ở các ngôi làng quanh vườn, một nền kinh tế sôi động đã hình thành nhờ sự hiện diện của khỉ đột, từ bán đồ gỗ điêu khắc cho du khách đến cung cấp chỗ ở cho tới 40.000 lượt khách mỗi năm. Trong vườn quốc gia trải dài ven Thung lũng Rift và biên giới với CHDC Congo, có nhiều việc làm cho kiểm lâm và hướng dẫn viên.

Nhưng sâu hơn trong rừng, nhiều khỉ đột núi sống tách biệt khỏi con người, âm thầm làm phong phú hệ sinh thái xung quanh qua các hoạt động hàng ngày như kiếm ăn, làm tổ và phát tán hạt giống. Quan trọng hơn, chúng đang gia tăng quần thể.

Vào thập niên 1980, khỉ đột núi từng đứng trước bờ vực tuyệt chủng. Hiện nay, hơn 1.100 cá thể đang sống trong các quần thể phát triển tại Uganda, Rwanda và CHDC Congo. Đây là câu chuyện thành công của bảo tồn, lan tỏa ra ngoài loài này, tới thiên nhiên nơi chúng sống và cộng đồng người dân xung quanh. "Câu chuyện khỉ đột núi cho thấy bảo tồn có thể thành công," bà Tara Stoinski thuộc Quỹ Khỉ đột Dian Fossey nói với Al Jazeera. "Đó là ví dụ quan trọng về nỗ lực cần thiết – nhiều thập kỷ hành động bảo tồn bền vững bao gồm bảo vệ trực tiếp, quản lý dựa trên khoa học và hỗ trợ, tham gia của cộng đồng."

Khi khoa học và chính sách đồng thuận

Đây là tin vui cho thế giới tự nhiên đang đối mặt khủng hoảng. Theo Báo cáo Living Planet năm nay của Quỹ Động vật Hoang dã Thế giới (WWF), trong 52 năm qua, kích thước trung bình của các quần thể động vật hoang dã được giám sát đã giảm 73%. Trên toàn cầu, môi trường sống bị suy thoái và mất đi do khai thác quá mức, biến đổi khí hậu, ô nhiễm và các loài xâm lấn. Tuy nhiên, báo cáo cũng nêu bật sự phục hồi quan trọng của rùa xanh, cá ngừ vây xanh, hổ và voi châu Phi phương Nam. "Thiên nhiên đã bị đánh giá thấp quá lâu," ông Andrew Terry, giám đốc bảo tồn của Hiệp hội Động vật học Luân Đôn, người tham gia soạn báo cáo, nói. "Nhưng sự suy giảm này không phải là không thể tránh khỏi và thay đổi là có thể. Thiên nhiên có thể phục hồi, và những câu chuyện này là lời nhắc nhở mạnh mẽ."

WWF cho biết những thành công này chứng minh quan hệ đối tác quốc tế mang lại kết quả. Các cam kết liên chính phủ từ các nước có hổ như Ấn Độ, Bhutan, Nepal, Lào và Trung Quốc đã giúp tăng số hổ hoang dã toàn cầu hơn 70% từ năm 2010 đến 2025. Năm 2025, rùa xanh trở thành loài rùa biển đầu tiên được hạ mức từ "nguy cấp" xuống "ít quan tâm" trong Sách Đỏ của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế, phản ánh 50 năm nghiên cứu, bảo vệ trứng và rùa cái làm tổ, giảm ngư cụ và gắn kết cộng đồng.

Giáo sư Brendon Godley, nhà khoa học bảo tồn tại Đại học Exeter và Trung tâm Nghiên cứu Biển Sharjah, nói với Al Jazeera: "Những câu chuyện thành công rất quan trọng vì chúng cho thấy sự suy giảm không phải là không thể tránh khỏi. Sự phục hồi của các loài như rùa xanh cho thấy khi khoa học, chính sách, thực thi và ủng hộ công chúng đồng thuận, quần thể có thể hồi phục, đôi khi đáng kinh ngạc. Tuy nhiên, không có nghĩa là chủ quan."

Những trận chiến nhỏ – nơi hy vọng nảy sinh

Thật vậy, những thắng lợi này là các trận chiến nhỏ trong cuộc chiến lớn chống suy thoái thiên nhiên. Báo cáo Living Planet nêu ba hệ thống chính gây hủy hoại: hệ thống lương thực toàn cầu gây mất môi trường sống; hệ thống năng lượng đốt nhiên liệu hóa thạch; và hệ thống tài chính tài trợ cho các hoạt động có hại như hạ tầng quy mô lớn hoặc khai mỏ. Bà Kirsten Schuijt, tổng giám đốc WWF, nói: "Tiến bộ đang diễn ra, chưa ở mọi nơi và chưa đủ quy mô, nhưng đủ để chứng minh thay đổi là có thể."

Sự trở lại của một loài có thể tạo hiệu ứng mạnh mẽ. Năm 2010, cá ngừ vây xanh Đại Tây Dương giảm 80% và được liệt vào loài nguy cấp, biến mất khỏi nhiều vùng phân bố lịch sử gồm vùng biển Anh. Ngày nay, chúng trở lại với số lượng chưa từng thấy trong nhiều thế hệ. Ông Tom Horton, nghiên cứu viên tại Đại học Exeter, nói: "Điều đặc biệt là sự phục hồi có thể nhìn thấy. Cộng đồng ven biển, ngư dân chưa từng thấy cá ngừ vây xanh ở vùng biển Anh giờ thường xuyên gặp chúng. Điều này biến bảo tồn từ khái niệm trừu tượng thành hiện thực."

Những thành công này truyền cảm hứng cho các dự án bảo tồn khác, như loài linh trưởng lớn nhất Trái Đất – khỉ đột Grauer đang cực kỳ nguy cấp. Chúng sống trong các khu rừng xa xôi ở CHDC Congo, nơi bất ổn và mất môi trường sống hoành hành. Số lượng ước tính giảm 60% xuống chỉ còn 6.800 cá thể. Ông Urbain Ngobobo, giám đốc Quỹ Dian Fossey tại CHDC Congo, giải thích thách thức phục hồi là lớn nhưng cơ hội cũng vậy. "Mỗi khu rừng chúng tôi giúp cộng đồng bảo vệ, mỗi con khỉ đột chúng tôi giám sát được và mỗi người Congo trẻ phát triển kỹ năng lãnh đạo bảo tồn đều là tiến bộ. Đó là nơi hy vọng nảy sinh – không phải từ giả định tương lai dễ dàng, mà từ biết rằng hành động hôm nay có thể thay đổi điều có thể xảy ra ngày mai."