Nigeria bước vào chiến dịch bầu cử giữa lúc ông Tinubu đối mặt bài kiểm tra cải cách

Abuja, Nigeria – Mỗi sáng, bà Shukurat Oyedele vẫn mở cửa cửa hàng bán đồ nhựa nhỏ gần Offa Garage ở Ilorin, miền trung-bắc Nigeria, dù biết sẽ có ít khách. Vào những ngày ảm đạm nhất, người phụ nữ 43 tuổi này ngồi bên ngoài đọc kinh Quran trong lúc chờ người mua.

Công việc kinh doanh của bà từng thu hút một lượng khách ổn định. Nhưng khi giá cả tăng cao, nhiều người Nigeria buộc phải cắt giảm những khoản chi tiêu trước đây họ xem là thông thường.

“Người ta vẫn thích mua những thứ tôi bán, nhưng chúng trở nên quá đắt. Khi họ kiểm tra túi tiền và thấy không đủ khả năng chi trả, họ sẽ không mua dù rất thích, trừ khi không thể thiếu được”, bà Oyedele, mẹ của bốn đứa con, nói với Al Jazeera.

Một cái xô 21 lít (5,5 gallon) từng có giá 1.500 naira (1,10 USD) hai năm trước, nay khoảng 3.200 naira (2,40 USD), tăng hơn gấp đôi và khiến nhiều khách hàng phải hoãn mua sắm hoặc mua với số lượng nhỏ hơn.

Lợi nhuận của bà Oyedele giảm sút, và cửa hàng từng đầy ắp hàng hóa nay chỉ còn ít mặt hàng.

“Tôi vẫn mở cửa mỗi ngày để không phải đóng cửa hoàn toàn. Thị trường không còn như trước”, bà nói.

Khó khăn của bà Oyedele phản ánh tình thế chính trị nan giải mà Tổng thống Bola Tinubu đang phải đối mặt khi Nigeria tiến tới cuộc bầu cử tổng thống năm 2027: liệu cử tri sẽ đánh giá các cải cách của ông dựa trên những hứa hẹn dài hạn hay dựa trên những đau đớn kinh tế trước mắt mà họ đã phải chịu đựng.

Ông Tinubu đã bãi bỏ trợ cấp nhiên liệu ngay sau khi nhậm chức vào năm 2023 và áp dụng các cải cách ngoại hối cho phép đồng naira giao dịch tự do hơn, với lập luận rằng những biện pháp này là cần thiết để củng cố tài chính công, thu hút đầu tư và ổn định nền kinh tế lớn nhất châu Phi.

Các cải cách đã nhận được sự ủng hộ từ giới đầu tư và chuyên gia kinh tế, những người từ lâu cho rằng Nigeria cần giải quyết các vấn đề cơ cấu sâu xa trong nền kinh tế. Nhưng lợi ích của những cải cách này thường đến với các hộ gia đình chậm hơn nhiều so với chi phí mà chúng tạo ra.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cho biết các cải cách của Nigeria đã cải thiện ổn định kinh tế vĩ mô, nhưng cảnh báo rằng điều kiện sống của nhiều người dân vẫn khó khăn. Đối với nhiều hộ gia đình, tác động trước mắt là giá lương thực tăng, chi phí vận chuyển leo thang và sức mua suy giảm.

“Chính phủ phải thuyết phục người dân Nigeria rằng những lợi ích đó cuối cùng sẽ biến thành cuộc sống tốt đẹp hơn, và đưa ra một lý do đáng tin cậy để họ chờ đợi điều đó”, bà Sekinat Ojeniyi, chuyên gia phân tích cấp cao tại công ty tư vấn rủi ro toàn cầu Africa Practice, nói với Al Jazeera.

“Đó là một đề xuất chính trị khó khăn hơn nhiều khi người dân đã phải chịu những hy sinh đáng kể”.

Đối với ông Tinubu, bài kiểm tra chính trị không chỉ là bảo vệ các cải cách mà còn là thuyết phục cử tri chịu đựng chi phí trước khi họ cảm nhận được lợi ích.

Chi phí của sự chờ đợi

Chính phủ của ông Tinubu chỉ ra các chỉ số kinh tế đang cải thiện như bằng chứng cho thấy các cải cách đang bắt đầu phát huy hiệu quả. Nhưng nhiều người Nigeria cảm nhận nền kinh tế qua những gì họ phải trả cho lương thực, vận chuyển và các nhu cầu cơ bản của gia đình.

“Cử tri trải qua điều đó ở cấp hộ gia đình không cân nhắc các biểu đồ GDP”, ông Cheta Nwanze, đối tác tại công ty nghiên cứu Nigeria SBM Intelligence, nói với Al Jazeera. “Con đường đến nhiệm kỳ thứ hai của ông Tinubu gần như hoàn toàn phụ thuộc vào sự chia rẽ của phe đối lập và tỷ lệ cử tri đi bầu thấp trong số những người chỉ trích ông, chứ không phải thuyết phục”.

Với bà Oyedele, cuộc khủng hoảng được đo lường qua những gì gia đình có thể mua, chứ không phải qua số liệu chính thức.

“Chúng tôi không thể nấu cơm jollof như trước. Bây giờ chúng tôi nấu cơm độn, và có thể mua một số gia vị như bột cà ri để làm tăng hương vị”, bà nói.

“Người ta không bỏ phiếu cho tăng trưởng GDP; họ bỏ phiếu dựa trên những gì họ cảm nhận được trong cuộc sống của chính họ”, bà Ojeniyi nhận định.

Khoảng cách giữa lập luận kinh tế của chính phủ và thực tế hộ gia đình có thể trở thành một trong những vấn đề định hình cuộc bầu cử.

Sự tức giận không có phương tiện truyền tải

Khó khăn kinh tế không phải là thách thức duy nhất mà chính phủ phải đối mặt. Nigeria tiếp tục chứng kiến tình trạng mất an ninh liên quan đến các nhóm vũ trang, bắt cóc và các nhóm tôn giáo, đặc biệt ở một số khu vực phía bắc và Middle Belt.

Bà Anne Ochayi, một luật sư 31 tuổi sống tại Makurdi, nói với Al Jazeera rằng mất an ninh là mối quan tâm lớn nhất của bà khi đi lại trong khu vực, nơi bà lo lắng về nạn cướp bóc, bạo lực giữa nông dân và người chăn nuôi, trộm cắp và bắt cóc.

“Tất cả chúng tôi đều sống trong sợ hãi. Ngoài việc đi đường, thứ này có thể đến và gặp bạn ngay trong nhà”, bà nói. “Nếu vấn đề mất an ninh này vẫn tiếp diễn, họ không thể thuyết phục tôi bỏ phiếu cho họ”.

Cuộc khủng hoảng an ninh tạo cho phe đối lập một vấn đề để vận động tranh cử. Nhưng sự bất bình của công chúng một mình không đảm bảo sự thay đổi trong bầu cử.

Cựu Phó Tổng thống Atiku Abubakar và cựu Thống đốc bang Anambra Peter Obi vẫn nằm trong số những nhân vật đối lập nổi bật nhất tìm cách thách thức ông Tinubu, nhưng các nỗ lực thống nhất phe đối lập sau một ứng cử viên duy nhất cho đến nay vẫn thất bại.

“Vấn đề cơ cấu là hệ thống bầu cử Nigeria trao thưởng cho bất kỳ ai tập hợp được phiếu phản đối đương nhiệm vào một ứng cử viên duy nhất”, ông Nwanze nói. “Với việc Atiku, Obi và những người khác ra tranh cử trên các nền tảng riêng biệt, toán học sẽ nghiêng về ông Tinubu ngay cả khi tỷ lệ ủng hộ cá nhân ông yếu”.

Sức mạnh của người đương nhiệm

Ông Tinubu bước vào cuộc đua trong bối cảnh bất mãn về kinh tế và an ninh, nhưng đảng cầm quyền All Progressives Congress (APC) vẫn giữ một trong những lợi thế lớn nhất của mình: tổ chức.

APC kiểm soát chính phủ liên bang và đã xây dựng một trong những mạng lưới chính trị rộng khắp nhất Nigeria, tạo cho ông Tinubu lợi thế trong việc vận động ở cơ sở.

“Lợi thế cơ cấu của APC không phải là sự phổ biến mà là tổ chức”, ông Nwanze nói. “Đảng này kiểm soát chính phủ liên bang và các cơ cấu chính trị rộng khắp nhiều bang”.

Bà Ojeniyi cho rằng các mạng lưới này quan trọng vì các cuộc bầu cử ở Nigeria được quyết định thông qua các cơ cấu chính trị địa phương cũng như các chiến dịch quốc gia.

“Tôi nghĩ có một nguy cơ xem cuộc bầu cử năm 2027 thuần túy là một cuộc trưng cầu dân ý về ông Tinubu”, bà nói. “Đó cũng là cuộc trưng cầu dân ý về chất lượng của phe đối lập chính trị Nigeria và rộng hơn là liệu nền dân chủ của chúng ta có tạo ra những lựa chọn có ý nghĩa cho người dân hay không”.

Đối với những cử tri như bà Oyedele và ông Thomas Eneji, cuộc bầu cử cuối cùng sẽ được đánh giá qua việc cuộc sống hàng ngày có được cải thiện hay không, chứ không phải qua những lời hứa chính trị.

Ông Eneji, một tài xế xe ôm công nghệ ở Abuja, nói với Al Jazeera rằng ông dự định bỏ phiếu vào năm 2027 và hy vọng có một chính phủ có thể làm cho cuộc sống của những người lao động như ông dễ dàng hơn. Chi phí nhiên liệu, theo ông, khiến các tài xế khó kiếm đủ sống.

Nhưng ông cũng lo lắng liệu lá phiếu có mang lại thay đổi chính trị hay không.

“Tôi sẽ tiếp tục bỏ phiếu; thật không may là đôi khi chúng tôi bỏ phiếu mà phiếu của bạn không được tính vì một hoặc hai sự gian lận”, ông nói.