Nhật cử phái đoàn sang Bắc Kinh giữa lúc quan hệ với Trung Quốc xuống thấp

Một phái đoàn gồm các nghị sĩ Nhật Bản đã tới Bắc Kinh trong tuần này, trong bối cảnh quan hệ giữa hai nước đang trải qua giai đoạn căng thẳng nhất kể từ những năm 1970. Giới quan sát cho rằng chuyến thăm có thể là nỗ lực của Tokyo nhằm cải thiện quan hệ với Trung Quốc.

Trong phái đoàn có ông Gaku Hashimoto, thành viên Hạ viện thuộc đảng Dân chủ Tự do (LDP) cầm quyền của Thủ tướng Sanae Takaichi, cùng các nghị sĩ từ đảng Komeito đối lập và liên minh Centrist Reform Alliance.

Bối cảnh căng thẳng

Căng thẳng ngoại giao bắt đầu từ tháng 11 năm ngoái, khi Thủ tướng Nhật Sanae Takaichi phát biểu rằng nếu Trung Quốc tấn công Đài Loan, điều này có thể "cấu thành tình huống đe dọa sự tồn vong" của Nhật Bản và biện minh cho việc sử dụng vũ lực.

Phát biểu này đã gây phẫn nộ tại Bắc Kinh. Ngày hôm sau, ông Tiết Kiếm, Tổng lãnh sự Trung Quốc tại Osaka, viết trên mạng xã hội X: "Chúng tôi không còn lựa chọn nào khác ngoài việc cắt đứt cái cổ bẩn thỉu đó", kèm theo bài viết về bà Takaichi. Bài đăng sau đó đã bị gỡ xuống.

Tokyo đã phản đối và yêu cầu kỷ luật quan chức này; Bắc Kinh từ chối và thay vào đó cảnh báo công dân không nên du lịch Nhật Bản cùng với việc thắt chặt các hạn chế thương mại.

Trong năm nay, Trung Quốc tiếp tục leo thang căng thẳng khi hạn chế xuất khẩu hàng hóa lưỡng dụng và đất hiếm – những vật liệu thiết yếu cho sản xuất nhiều sản phẩm công nghệ cao từ điện thoại thông minh đến máy bay chiến đấu.

Quan hệ xuống mức thấp nhất

Tháng 11 năm ngoái, Bắc Kinh áp đặt lệnh cấm hải sản Nhật Bản sau phát biểu của Thủ tướng Takaichi về Đài Loan. Đến tháng 1, Trung Quốc hạn chế xuất khẩu hàng hóa lưỡng dụng và khoáng sản đất hiếm cho mục đích quốc phòng hoặc quân sự.

Tháng 2, Bộ Thương mại Trung Quốc đưa 40 thực thể Nhật Bản vào danh sách các biện pháp hạn chế thương mại liên quan đến hàng hóa lưỡng dụng. Nước này cũng ban hành "danh sách theo dõi" riêng gồm 20 công ty mà các nhà xuất khẩu Trung Quốc phải nộp đơn xin giấy phép cá nhân, báo cáo đánh giá rủi ro và cam kết bằng văn bản rằng hàng hóa sẽ không được sử dụng cho mục đích quân sự.

Trung Quốc cũng phát đi cảnh báo du lịch, khuyến cáo công dân không nên đến Nhật Bản, nhằm tác động đến ngành du lịch vốn quan trọng của Nhật.

Ông Shinichi Isa, một chính trị gia từng phục vụ tại Đại sứ quán Nhật Bản ở Trung Quốc, cho rằng quan hệ song phương đã chạm mức thấp nhất kể từ khi hai nước bình thường hóa quan hệ năm 1972. Trong một bài đăng trên X hồi đầu tháng, ông viết rằng ngay cả trong những giai đoạn khó khăn trước đây, các quan chức vẫn luôn duy trì liên lạc, nhưng "hiện tại mọi kênh liên lạc giữa quan chức và bộ ngành đều đã bị cắt đứt".

Ông Dylan Loh, phó giáo sư tại Đại học Công nghệ Nanyang ở Singapore, nhận định quan hệ song phương "đã chạm mức thấp nhất trong ký ức gần đây; giao tiếp đình trệ, và thậm chí còn nhiều ngờ vực hơn ở cả cấp giới tinh hoa và cấp độ người dân".

Nền kinh tế chịu tác động

Lượng khách Trung Quốc đến Nhật Bản giảm từ 715.700 người trong tháng 10/2025 xuống còn 330.000 người trong tháng 12, theo báo cáo của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) công bố tháng 2. Du khách từ Trung Quốc đại lục và Hong Kong thường chiếm khoảng 1/5 tổng lượng khách du lịch.

Tuy nhiên, báo cáo cũng cho thấy tác động kinh tế là tối thiểu, một phần do đồng yên yếu, khi chi tiêu của khách du lịch từ Đài Loan, Hàn Quốc, Mỹ và Hong Kong bù đắp cho sự sụt giảm lượng khách Trung Quốc.

Những hạn chế xuất khẩu đất hiếm từ Trung Quốc lại đáng lo ngại hơn. Trung Quốc cung cấp khoảng 80% lượng đất hiếm nhập khẩu của Nhật Bản. Từ tháng 11/2025 đến tháng 5/2026, Trung Quốc không vận chuyển dysprosium hoặc terbium oxide sang Nhật Bản – những nguyên tố cần thiết để sản xuất nam châm hiệu suất cao cho nhiều ứng dụng công nghệ, đèn huỳnh quang, và các bộ phận năng lượng hạt nhân và quốc phòng.

Các nhà sản xuất ô tô Nissan và Suzuki đã báo cáo tình trạng gián đoạn nguồn cung do ảnh hưởng này.

Ông Masahiro Matsumura, giáo sư chính trị quốc tế và an ninh quốc gia tại Đại học St Andrew ở Osaka, cho biết tác động sẽ được xử lý trong trung và dài hạn thông qua đa dạng hóa nguồn cung, nhưng Nhật vẫn phụ thuộc vào Trung Quốc ở một số mặt hàng quan trọng, điều mà ông mô tả là "cơn đau đầu lớn" cho chính phủ và các công ty công nghệ cao Nhật Bản.

Bắc Kinh vẫn chào đón đầu tư trực tiếp của Nhật Bản, ngay cả khi nhiều nhà đầu tư Nhật đã bắt đầu rời khỏi Trung Quốc. Trung Quốc cũng không siết chặt dòng vốn bằng đồng yên như cách nước này kiểm soát dòng vốn chạy bằng USD. "Bắc Kinh đã có cách tiếp cận có chọn lọc với Nhật Bản", ông Matsumura nhận định.

Vai trò của Mỹ

Các chuyên gia cho rằng Mỹ vẫn là đồng minh đáng tin cậy của Nhật Bản, nhưng không còn như trước. Có những lo ngại tại Nhật Bản và các đồng minh khác của Mỹ ở châu Á khi Washington rút bớt một số tài sản quân sự trong khu vực để đáp ứng nhu cầu ở Trung Đông, nơi cuộc chiến giữa Mỹ-Israel và Iran vẫn tiếp diễn.

Tuần trước, Mỹ đã điều chuyển tàu sân bay cuối cùng ở châu Á từ Nhật Bản đến Trung Đông, sau các báo cáo hồi đầu năm rằng Mỹ đã chuyển một phần hệ thống phòng thủ THAAD từ Hàn Quốc để sử dụng chống Iran.

Những động thái này dường như khiến Bắc Kinh tự tin hơn, khi hạm đội Trung Quốc tiến ra ngoài Chuỗi đảo thứ nhất – tuyến chạy từ phía bắc Nhật Bản qua Đài Loan và phía bắc Philippines đến Borneo.

Ông William Yang, chuyên gia phân tích cấp cao về Đông Bắc Á tại Tổ chức International Crisis Group, cho rằng việc Mỹ tái bố trí lực lượng khỏi khu vực làm suy yếu khả năng triển khai sức mạnh của Mỹ tại châu Á, cũng như khả năng đối phó với các mối đe dọa từ Trung Quốc. Tuy nhiên, các chuyên gia an ninh Đài Loan và Nhật Bản cho rằng lợi ích của Mỹ cùng các tàu sân bay của nước này cuối cùng có thể sẽ quay trở lại châu Á.

Triển vọng hàn gắn

Các chuyên gia cho rằng còn quá sớm để kết luận, nhưng chuyến thăm của phái đoàn đa đảng tới Trung Quốc tuần này là một dấu hiệu tích cực. Dù không kỳ vọng vào kết quả thực chất, đây vẫn là "khởi đầu khiêm tốn" để ít nhất có thể đối thoại, ông Loh nhận định.

Tuy nhiên, ông Matsumura cảnh báo rằng các chính trị gia đến Bắc Kinh trong cái gọi là "ngoại giao nhóm nghị sĩ" không nhất thiết đi cùng đường lối chính sách của chính quyền bà Takaichi. "Ngay cả trong đảng LDP cũng có cuộc đấu tranh ngầm giữa phe chống Trung Quốc/ủng hộ Mỹ và phe thân Trung Quốc/chống Mỹ", ông nói.

Nói cách khác, phái đoàn này có thể phản ánh nhiều hơn về việc ai ở Tokyo muốn mở kênh đối thoại, thay vì lập trường của Thủ tướng Takaichi.