Người Tunisia bất bình ngày càng dâng cao dưới bề mặt im lặng

Năm năm sau khi Tổng thống Tunisia Kais Saied thực hiện cú hích quyền lực gây tranh cãi, ít hy vọng từng thắp sáng khu vực sau cuộc cách mạng lịch sử năm 2011 của nước này vẫn còn nguyên vẹn. Cảm giác người dân được tham gia xây dựng hiến pháp và trật tự dân chủ mới sau cách mạng gần như đã tan biến. Các cuộc tranh luận chính trị từng thống trị sóng phát thanh - truyền hình đã nhường chỗ cho các chương trình thể thao và giải trí.

Nền kinh tế - vốn là bàn đạp cho cách mạng 2011 và là cái cớ cho "cuộc đảo chính tự thân" của ông Saied vào năm 2021 - đang bị bỏ mặc cho suy thoái. Trong bối cảnh đợt nắng nóng và cháy rừng hoành hành, cắt điện trở thành chuyện thường ngày, khiến người dân thêm bức xúc.

Biểu tình ngày 25/7

Ngày 25/7, hàng nghìn người đã xuống đường ở thủ đô Tunis để phản đối cái mà họ coi là sự nắm giữ quyền lực ngày càng độc tài của ông Saied và điều kiện sống ngày càng tồi tệ, cạnh tranh với những người ủng hộ ông, những người vẫy cờ và kêu gọi bỏ tù "những kẻ phản bội".

Giới báo chí Tunisia, bị khuất phục bởi chiến dịch đàn áp truyền thông rộng rãi, đã đưa tin về các cuộc biểu tình một cách thận trọng. Salsabil Chellali, giám đốc Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch) tại Tunisia, nói với Al Jazeera rằng ngày càng có cảm giác chỉ trích chính phủ sẽ không được dung thứ.

"Năm năm trước, Kais Saied đã chôn vùi quá trình chuyển đổi dân chủ của Tunisia và kéo đất nước trở lại chế độ độc tài," Chellali nói. "Thành tích của ông ấy là một cuộc khủng hoảng nhân quyền: phá bỏ nhà nước pháp quyền, nhắm mục tiêu vào phe đối lập, xã hội dân sự và truyền thông, tước bỏ quyền dân sự và chính trị cũng như quyền tham gia công việc công của người dân Tunisia. Không một nhà phê bình nào an toàn dưới sự cai trị của ông ấy."

Nắng nóng bộc lộ thiếu quy hoạch

Các vụ cháy rừng vẫn đang hoành hành được ước tính đã thiêu rụi 4.400 ha (khoảng 2/3 diện tích Paris), dù đã nhận được sự hỗ trợ từ Italy và Algeria. Việc cắt điện luân phiên của công ty điện và khí đốt nhà nước STEG để giảm tải nhu cầu sử dụng quạt và điều hòa trong đợt nắng nóng đang dẫn đến mất mùa và thiệt hại cho ngành công nghiệp Tunisia.

"Không có kế hoạch gì cả," một nhà phân tích tại Tunisia, giấu tên vì sợ bị đàn áp, nói với Al Jazeera. "Thường thì các nước biết rằng khi mùa hè đến, nhu cầu điện và nước sẽ tăng, nên họ lên kế hoạch. Ở Tunisia, chúng tôi không có tiền, không có đầu tư và cũng chẳng có kế hoạch."

Nhà phân tích này nói thêm: "Giống như chúng tôi đang ở trên một con tàu do một người không biết điều khiển buồm lái." Dù vậy, ông Saied vẫn nhận được sự ủng hộ từ một số tầng lớp xã hội, những người còn nhớ đến tình trạng ách tắc lập pháp và phe phái của quốc hội trước đảo chính.

Trong khi sẵn sàng thừa nhận những khó khăn do cắt điện và nước, những người ủng hộ ông Saied trong quốc hội và truyền thông luôn coi giải pháp là cải cách chứ không phải thay đổi, so sánh khó khăn hiện tại với những khó khăn do quốc hội trước năm 2022 gây ra.

Phát biểu tại quốc hội đầu tuần này, Chủ tịch Quốc hội Ibrahim Bouderbala kêu gọi người dân đừng để sự tức giận về tình trạng thiếu nước và điện leo thang, chỉ ra các nước khác đã vượt qua khủng hoảng tương tự nhờ quản trị tốt. Ông Saied cũng tuyên bố việc cắt điện và nước "phải chấm dứt ngay lập tức" và ông đang theo dõi sát sao tình hình. Ông cũng cảnh báo "nhà nước sẽ hành động mạnh tay với bất kỳ ai cố gắng làm trầm trọng thêm tình hình".

Đàn áp tiếng nói phản biện

Gần như tất cả những người chỉ trích chính phủ Tunisia đều đã bị bỏ tù hoặc phải lưu vong. Phần lớn ban lãnh đạo đảng Ennahdha, đảng lớn nhất tại quốc hội trước đảo chính, đang ở trong tù, bao gồm cả lãnh đạo 85 tuổi Rached Ghannouchi. Sau khi ông Ghannouchi gục ngã trong trại giam tháng trước, có thể do nắng nóng, tung tích và tình trạng của ông vẫn không được rõ.

Đạo luật gây tranh cãi hình sự hóa bất cứ điều gì nhà nước coi là "tin giả" và một loạt vụ bắt giữ nhân vật nổi tiếng đã khiến những tiếng nói phản biện trên truyền thông bị câm lặng. Mới nhất, một trong những nhà bình luận và châm biếm chính trị nổi tiếng nhất nước, Heythem El Mekki, đã buộc phải rời Tunisia sau khi bị kết án một năm tù vì bình luận trên mạng xã hội được đăng ba năm trước chỉ trích những sai sót tại nhà xác của bệnh viện Sfax.

"Kiểm duyệt ở khắp mọi nơi," Hamza Meddeb, học giả Tunisia tại Trung tâm Carnegie Trung Đông, nói với Al Jazeera. Việc cắt điện có thể kéo dài tới 12 giờ, gây khó khăn về kinh tế và vật chất cho người dân. "Vật nuôi đang chết. Nhà hàng đóng cửa. Người bệnh đau khổ và một số người già thực sự đang chết," Meddeb nói. "Sự tức giận đó phải đi đến một nơi nào đó. Nó nhắm vào các công ty điện, nước nhà nước, đôi khi nhắm vào chính phủ, nhưng không bao giờ nhắm vào người nắm quyền kiểm soát: tổng thống."

Meddeb, giống như nhiều nhà báo và học giả Tunisia khác, đã rời sang Pháp. Nhưng đối với những người ở lại, họ hầu như không có lựa chọn nào khác ngoài tự kiểm duyệt hoặc né tránh.

Ít hy vọng cải cách

Sự bám rễ của ông Saied trong cơ cấu quyền lực Tunisia dường như được củng cố bởi sự hậu thuẫn của các bên bên ngoài. Liên minh châu Âu (EU), lo ngại về dòng người di cư từ bờ biển Tunisia, đã lặng lẽ ưu tiên sự ổn định hơn là dân chủ. EU đã ký một số thỏa thuận hỗ trợ chính phủ Tunisia, bất chấp lo ngại từ các nhóm di cư và nhân quyền.

Các nước láng giềng Algeria và Libya cũng không muốn có một nước láng giềng hỗn loạn. Tổng thống Algeria Abdelmadjid Tebboune tuyên bố đầu tuần này rằng sẵn sàng bảo vệ Tunisia trước "mọi mối đe dọa" đối với sự ổn định của nước này.

Riccardo Fabiani, giám đốc khu vực Bắc Phi của Crisis Group, cho rằng dưới thời ông Saied, Tunisia sẽ vẫn "chìm đắm trong ảo tưởng, thế giới quan của riêng ông ấy... nơi mọi thứ tồi tệ đều là kết quả của một âm mưu chống lại ông ấy". "Gần như tất cả các đối tác bên ngoài của Tunisia đã từ bỏ ý tưởng cải cách," Fabiani nói thêm.

Al Jazeera đã liên hệ với Văn phòng Thủ tướng Tunisia để xin bình luận về bài viết này nhưng không nhận được phản hồi.